Osyndaı áńgimeni negizi osy portal uıymdastyrýy kerek bolmasa turaqty túrde qatysýy qajet degen oılamyn.
SANA. Ámbebap sózder men termınderdiń qazaqshasy
https://www.youtube.com/watch?v=X6xUX4qFZgk"" target="_blank">https://www.youtube.com/watch?v=X6xUX4qFZgk";
Eskertý! Habarlama qaldyrý úshin saıtqa kirý kerek.
Sarapshy mamandar
Zagolovok, zaglavıe
Sózdikterde búkil sınonımderdi jınap terip qoıypty: aty,ataý, bastama, basy, taqyryp, taqyrypat...
Al túrikshe - başlık, qyrǵyzsha - atalyshy, ózbekshe - sarlavha, ázerbaıjansha - başlıq ...
Kórip otyrǵanymyzdaı, bizde byt-shyt, balama Tolyǵyraq ...joq, tildiń «baılyǵyn» ǵana dáriptep qoıyppyz.
Balama retinde BASYQ nusqasyn usynyp otyrmyz. Sózjasam; bas+yq.
Qas+yq, jas+yq,mas+yq
Sózdikterde búkil sınonımderdi jınap terip qoıypty: aty,ataý, bastama, basy, taqyryp, taqyrypat...
Al túrikshe - başlık, qyrǵyzsha - atalyshy, ózbekshe - sarlavha, ázerbaıjansha - başlıq ...
Kórip otyrǵanymyzdaı, bizde byt-shyt, balama Tolyǵyraq ...joq, tildiń «baılyǵyn» ǵana dáriptep qoıyppyz.
Balama retinde BASYQ nusqasyn usynyp otyrmyz. Sózjasam; bas+yq.
Qas+yq, jas+yq,mas+yq
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
othod - qoqym, ostatok - qaldyq desek, ne der edińizder?
Qıqym, qoqym – kroshka. Nan qoqymy – kroshka hleba. Mysaly, Nan qoqymyn shashpańdar, Jerde jatsa baspańdar. Terip alyp qasterlep, Torǵaılarǵa tastańdar.
Qaldyq – othod, ostatok. Othod pen ostatok sózderi qazaq Tolyǵyraq ...tilinde qaldyq dep bekitilgen. Qazaqsha ataýyn almastyrý qajet bolsa, sınonıminiń ishinen balamasy tabylýy ábden múmkin. Qaldyq sóziniń sınonımi: tamtyq, qalyńdy, juqana, taýsynshaq, sarqyndy, sarqynshaq, jurnaq, qaldyq, sarqyn.
Pikir qosqanyńyzǵa alǵys, Erbolat myrza. Biraq 2,5 mln sózdik qorymyz sınonım men omonımniń batpaǵynan arylmaı jatyr. Negizi osyny ajyratatyn bir leksıkografıalyq túsindirme sózdik bolar ma edi... Qıqym men qoqym aýyzeki Tolyǵyraq ...tilde mándes bolǵanmen, olardyń aıyrmasy birshama: túbirlerine úńilsek - qıqym bylaı qaraǵanda qıyndy, bul da othodqa kelińkireıdi, biraq tolyq maǵynada emes. Al qoqym sózi "qoqýdan" ekenin eskersek, belgili bir materıaldy óńdeýden shyǵyp, qoqyǵan "othod" ekenine birshama ıshara bar. Nege othodqa balama etip almasqa? Máselen, sovettik lıngvısıka pravıtelstvany Úkimet, vlastty Ókimet etip almady ma, kezinde? Eki túrldi aıtylǵan bir sózdi de jaratty ǵoı. Tipti "nan qoqymy" degen tirkestiń ózinde de qaldyq emes, eń áýeli tilingen, jelingen nannan qalǵan qoqym/othod!
Qaldyq – ostatok, qaýipti qaldyqtar – opasnye othody, turmystyq-kommýnaldyq qaldyqtar – komýnalno-bytovye othody, qaldyqtar jiktemesi – klassıfıkasıaá othodov. Úkimet – pravıtelstvo, bılik – vlast Kórsetilgen termınder respýblıkalyq termınologıa komısıasymen bekitilgen. Tolyǵyraq ...
Qoqym – kroshka, nan qoqymy – kroshka hlebnaıa. Nan, qant sıaqty úgitilmeli zattardyń túsip qalǵan úgindisi, qıqymy. Halyq túsiniginde nannyń qoqymyn jegen bala óskende baı bolady (B.Qanarbaeva, Qaz. nanym.). Qarny ashqan sorly kók torǵaı shoqýǵa qoqym tappady (B.Tursynbaev, Aınymas.). Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. On bes tomdyq. 9-tom. / Qurast.: Á.Ybyraıym, A.Jańabekova, Q.Rysbergenova jáne t.b. – Almaty, 2011. -744 b.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Vtýlka týraly
Buny termınkom «tólke" dep bekitipti. Onymyz ogýrsyıdy "aǵurshyq" etip balamalaǵandaı shyqqan.
Defınısıaásy bylaı: týlka — eto detal mashıny, mehanızma ılı prıbora, ımeıýshaıa sılındrıcheskýıý ılı konıcheskýıý formý s osevoı sımmetrıeı. Tolyǵyraq ...Ona obychno ımeet osevoe otverstıe, v kotoroe vhodıt drýgaıa detal. V zavısımostı ot naznachenıaá sýshestvýıýt razlıchnye vıdy vtýlok, takıe kak podshıpnıkovye, zakrepıtelnye, perehodnye ı soedınıtelnye.
Qysqasy, bul jaı ǵana tesik emes, ózektep dendeı kirýge, suǵynýǵa, engizýge arnalǵan "indetpeli» tesik. İn sekildi tereńdigi bar.
Osydan kelip, İNDEK degen nusqany alsaq she...
Buny termınkom «tólke" dep bekitipti. Onymyz ogýrsyıdy "aǵurshyq" etip balamalaǵandaı shyqqan.
Defınısıaásy bylaı: týlka — eto detal mashıny, mehanızma ılı prıbora, ımeıýshaıa sılındrıcheskýıý ılı konıcheskýıý formý s osevoı sımmetrıeı. Tolyǵyraq ...Ona obychno ımeet osevoe otverstıe, v kotoroe vhodıt drýgaıa detal. V zavısımostı ot naznachenıaá sýshestvýıýt razlıchnye vıdy vtýlok, takıe kak podshıpnıkovye, zakrepıtelnye, perehodnye ı soedınıtelnye.
Qysqasy, bul jaı ǵana tesik emes, ózektep dendeı kirýge, suǵynýǵa, engizýge arnalǵan "indetpeli» tesik. İn sekildi tereńdigi bar.
Osydan kelip, İNDEK degen nusqany alsaq she...
Termınologıalyq komısıa eskerse, usynysyńyz óte jaqsy. Iintirek – rychag, moıyntirek – podshıpnık degen sekildi indek – vtýlka dep alynsa bolar edi. Keıbir termınniń bekitilýine qatysty suraq týyndaıdy, máselen, shóberek – Tolyǵyraq ...chebýrek (2023 jyly bekitilgen termın). Bekitilgen «shóberek» termıni aıtylýy, estilýi, qulaqqa qabyldanýy jaǵynan shúberek – trápka degenge keledi. Chebýrek (qyrym tatar tilinde çiberek: çiy – shıki, pispegen (salmasyna, ishine salynǵan nársege qatysty), börek – búkpe, búkteme, pırojkı) – qazirgi ýaqytta TMD aýmaǵynda keń taralǵan qyrym tatar asqanasynyń taǵamy. Chebýrek ataýyn qaldyrýdy nemese shıbórek, qambórek degen nusqalardy usynamyn.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
TİL MEN SÓI
Til máselesine boılap, máselege mán berý úshin «til» uǵymynyń ózine úńilip, «tilge» berilgen tanymal anyqtamalarǵa nazar aýdaraıyq:
til – barlyq sózder men gramatıkalyq formalardyń jáne aıtylym erekshelikteriniń jyıyntyǵy;
til – Tolyǵyraq ...vırtýáldik (abstraksıa retinde bolatyn), áleýmettik qaýqar (potensıaá);
til – halyqtyń qatynas quraly, bul - áleýmettik qubylys («Rýsskıı ıazyk ı kúltýra rechı», V.Ia.Goldın, O.B.Sıropotına, M.A.Iagýbova, 2003g);
til – adam qaýymynda stıhıaály túrde týyndaǵan, qatynas maqsattaryna arnalǵan jáne adamnyń álem týraly bilimderi men uǵymdarynyń barlyq jıyntyǵyn beınelep jetkizýge qabyletti dıskretti (jiktelmeli) dybystyq tańbalardyń damymaly júıesi (Úlken keńes ensıklopedıaásy).
Bizge keregi de jáne bul uǵymǵa tıisti tıanaqty toqtam da anyqtamalardyń sońǵy nusqasy dep oılaımyz. Qysqasy, til – adamaralyq qatynastyń belgili bir júıesi. Bul jaǵynan qaraǵanda, júıe retinde til ólýi de, qaıta tirilýi de, tipti, jasalýy da ábden múmkin. Munyń mysaldary jetkilikti. Mysaly, qaıta tirilgen ebrıt tili shyn máninde tildik júıe retinde ólgen emes, onyń zańdylyqtary men júıelik syıpattary saqtaýly bolatyn. Alaıda, sol «ólgen» tildiń qoldanysqa túsýi shyn máninde tildiń qaıta týylýy emes, lıngvısıkalyq ǵylym salasynda «rechke» aınalýy bolatyn. Qarapaıym uǵymdaǵy tildiń «ólýi» degenimiz – ǵylymsha aıtqanda, tildińqoldanystan shyǵýy ǵana. Eger de álgi tildik júıege qajetti jaǵdaı jasalsa, ol qoldanysqa túsip, «rechke» aınalady, ıaǵnı til «tiriledi».
Ókinishke oraı, áli kúnge tildik qoldanymnyń termıni bolyp sanalatyn «rech» uǵymynyń qazaqsha balamasy bolmaǵandyqtan, bul pánsóz (termın) bizdiń uǵymymyzda qoldanysta bolmaı kele jatqany óz aldyna, tildik ǵylymnyń tutas bir pániniń damýyna kedergi keltirip keledi. Óıtkeni, termınniń ózi ǵylymı birlik ekeni ras.Birliktiń ózi bolmasa, nysannyń damýy da múmkin emes. Kázirgi kúni «kúltýra rechı» páni qazaqsha «til mádenıeti», «sóz mádenıeti» degen tıanaqsyz sózdermen berilgenimen, pánniń máni túsiniksiz qalýda. Ǵylymda «ıazykovaıa kúltýra», «rechevaıa kúltýra» degen salalar bar, al bular qazaq tilinde «til mádenıeti» retinde bir ǵana salany qamtı uǵynylyp otyr. Onyń ústine qazaq tilinde «jazbasha rech» (pısmennaıa rech), «aýyzsha rech» (ýstnaıa rech) máseleleri de óz deńgeıinde ashylmaı keledi.
Joǵaryda «til» uǵymyna toqtaldyq, al «sózdiń» leksıkalyq birlik ekenin eskersek, ony bútin bir ǵylymı pánniń júgin kóteretindeı termın retinde qoldaný ǵylymdy da, uǵymdy da tuıyqqa tireıdi. Rech degenimiz – tildiń qoldanym syıpaty, al biz ony sóz, sóıleý, til sekildi sózderdi jamyratyp, qalaı ataýdy bilmeı júrmiz.
Tilimizde«rechke» balama bolatyndaı leksıkalyq birlik bar, ol – «sóı» sózi. Bul, tipti, arhaıstik sóz de emes, kádimgi kázirgi qoldanystaǵy, sonshalyq mán berilmeı kele jatqan biregeı leksıkalyq materıal. «Sóı» sózi qazaq tilinde tildik qoldanys syıpatyn bildiretin birden bir uǵym, sol syıpatty beretin kóptegen sózderdiń túbiri jáne ejelgi birbýyndy ámbebap uǵymnyń nusqasy: sóıleý, sóı deý, sóılem t.t. Munyń aǵylshyn tilindegi nusqasy «sáı» (say) túrinde saqtalǵan. «Sóı» sózi termın bolýǵa ábden laıyq jáne «jazbasha sóı» men «aýyzsha sóı» túrinde tildiń alýan qoldanystyq syıpatyn bere alady.
Til máselesine boılap, máselege mán berý úshin «til» uǵymynyń ózine úńilip, «tilge» berilgen tanymal anyqtamalarǵa nazar aýdaraıyq:
til – barlyq sózder men gramatıkalyq formalardyń jáne aıtylym erekshelikteriniń jyıyntyǵy;
til – Tolyǵyraq ...vırtýáldik (abstraksıa retinde bolatyn), áleýmettik qaýqar (potensıaá);
til – halyqtyń qatynas quraly, bul - áleýmettik qubylys («Rýsskıı ıazyk ı kúltýra rechı», V.Ia.Goldın, O.B.Sıropotına, M.A.Iagýbova, 2003g);
til – adam qaýymynda stıhıaály túrde týyndaǵan, qatynas maqsattaryna arnalǵan jáne adamnyń álem týraly bilimderi men uǵymdarynyń barlyq jıyntyǵyn beınelep jetkizýge qabyletti dıskretti (jiktelmeli) dybystyq tańbalardyń damymaly júıesi (Úlken keńes ensıklopedıaásy).
Bizge keregi de jáne bul uǵymǵa tıisti tıanaqty toqtam da anyqtamalardyń sońǵy nusqasy dep oılaımyz. Qysqasy, til – adamaralyq qatynastyń belgili bir júıesi. Bul jaǵynan qaraǵanda, júıe retinde til ólýi de, qaıta tirilýi de, tipti, jasalýy da ábden múmkin. Munyń mysaldary jetkilikti. Mysaly, qaıta tirilgen ebrıt tili shyn máninde tildik júıe retinde ólgen emes, onyń zańdylyqtary men júıelik syıpattary saqtaýly bolatyn. Alaıda, sol «ólgen» tildiń qoldanysqa túsýi shyn máninde tildiń qaıta týylýy emes, lıngvısıkalyq ǵylym salasynda «rechke» aınalýy bolatyn. Qarapaıym uǵymdaǵy tildiń «ólýi» degenimiz – ǵylymsha aıtqanda, tildińqoldanystan shyǵýy ǵana. Eger de álgi tildik júıege qajetti jaǵdaı jasalsa, ol qoldanysqa túsip, «rechke» aınalady, ıaǵnı til «tiriledi».
Ókinishke oraı, áli kúnge tildik qoldanymnyń termıni bolyp sanalatyn «rech» uǵymynyń qazaqsha balamasy bolmaǵandyqtan, bul pánsóz (termın) bizdiń uǵymymyzda qoldanysta bolmaı kele jatqany óz aldyna, tildik ǵylymnyń tutas bir pániniń damýyna kedergi keltirip keledi. Óıtkeni, termınniń ózi ǵylymı birlik ekeni ras.Birliktiń ózi bolmasa, nysannyń damýy da múmkin emes. Kázirgi kúni «kúltýra rechı» páni qazaqsha «til mádenıeti», «sóz mádenıeti» degen tıanaqsyz sózdermen berilgenimen, pánniń máni túsiniksiz qalýda. Ǵylymda «ıazykovaıa kúltýra», «rechevaıa kúltýra» degen salalar bar, al bular qazaq tilinde «til mádenıeti» retinde bir ǵana salany qamtı uǵynylyp otyr. Onyń ústine qazaq tilinde «jazbasha rech» (pısmennaıa rech), «aýyzsha rech» (ýstnaıa rech) máseleleri de óz deńgeıinde ashylmaı keledi.
Joǵaryda «til» uǵymyna toqtaldyq, al «sózdiń» leksıkalyq birlik ekenin eskersek, ony bútin bir ǵylymı pánniń júgin kóteretindeı termın retinde qoldaný ǵylymdy da, uǵymdy da tuıyqqa tireıdi. Rech degenimiz – tildiń qoldanym syıpaty, al biz ony sóz, sóıleý, til sekildi sózderdi jamyratyp, qalaı ataýdy bilmeı júrmiz.
Tilimizde«rechke» balama bolatyndaı leksıkalyq birlik bar, ol – «sóı» sózi. Bul, tipti, arhaıstik sóz de emes, kádimgi kázirgi qoldanystaǵy, sonshalyq mán berilmeı kele jatqan biregeı leksıkalyq materıal. «Sóı» sózi qazaq tilinde tildik qoldanys syıpatyn bildiretin birden bir uǵym, sol syıpatty beretin kóptegen sózderdiń túbiri jáne ejelgi birbýyndy ámbebap uǵymnyń nusqasy: sóıleý, sóı deý, sóılem t.t. Munyń aǵylshyn tilindegi nusqasy «sáı» (say) túrinde saqtalǵan. «Sóı» sózi termın bolýǵa ábden laıyq jáne «jazbasha sóı» men «aýyzsha sóı» túrinde tildiń alýan qoldanystyq syıpatyn bere alady.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Sálemetsiz be! Qazaq tiliniń sózjasam jurnaqtaryn qoldanyp, jańa termın jasaý nıetińiz - óte quptarlyq is. Máseleniń úlkeni usynylǵan termınniń belsendi qoldanysqa ıe bolýy. Mysaly, 2006 jyly ilki Tolyǵyraq ...nobaı-beta-versıaá, vhodáshıı-kiresin, domen-egelik, ısqodáshıı-shyǵasyn, taınık-qupıaán jáne t.b. aqparattyq tehnologıa salasynyń termınderi Komısıa otyrysynda maquldandy. Qoldanysqa túsip kete almaǵan bul termınder bekitilisimen, umyt bolyp qaldy.