Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.

Сарапшы мамандар

Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Республикалық терминология комиссиясының III отырысында қаралатын терминдер

ӘСКЕРИ САЛА ТЕРМИНДЕРІ
#Орысша нұсқасыҚазақша нұсқасыРейтинг
1.наводчикдәлдеуші
наводчик
дәлдеуші
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Дәлдеуші – нысананы атыс қаруымен ашық, диоптриялық немесе оптикалық көздеуіш арқылы тікелей нысанаға атушы. 2. Әзербайжан:gunner 3. Қырғыз: наводчик 4. Өзбек: gunner 5. Түрік: topçu 6. Ағылшын: gunner 7. Испан: apuntador 8. Неміс: Richtschütze 9. Француз: artilleur 10. Бекітілген нұсқасы: наводка – кезеу (2016 жылғы 28 маусым) 11. Заңнамадағы қолданысы: кезеу – наводка; наводчик – дәлдеуші 12. Заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, орыс тіліндегі «наводчик» сөзі қазақ тіліне «дәлдеуші» сөзімен аударылуы қажет деп есептейміз.
Рейтинг
+5
2.наганалтыатар
наган
алтыатар
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Алтыатар – оқ ұяларына бірден алты оқ салынып оқталатын тапанша мылтық. Отының санына қарай алтыатар аталып кеткен. Наган – тапаншаны ойлап тапқандардың тегіне аталған – Эмиль және Леон Наган (франц. Nagant). 2. Әзербайжан: nagan 3. Қырғыз: наган 4. Өзбек: nagan 5. Түрік: nagan 6. Ағылшын: nagan 7. Испан: nagan 8. Неміс: Nagan 9. Француз: revolver 10. Бекітілген нұсқасы: - 11. Заңнамадағы қолданысы: 12. Орыс тіліндегі «наган» сөзі қазақ тіліне «алтыатар» сөзімен аударылуы қажет деп есептейміз.
Рейтинг
+2
3.наездникшабандоз
наездник
шабандоз
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Шабандоз – ат бәйгесіне қатысатын спортшы. Шабандоз төзімді, епті, атқа жақсы отыратын болуы керек. Шабандоз бәйге басталардан бұрын дәрігерлік бақылаудан өтеді де, денсаулығы туралы анықтама қағазын төрешілер алқасына тапсырады. Шабандоздың киімі жеңіл, ықшамды болуы қажет. 2. Әзербайжан: atlı 3. Қырғыз: таануучу 4. Өзбек: chavandoz 5. Түрік: atlı 6. Ағылшын: rider 7. Испан: jinete 8. Неміс: Reiter 9. Француз:cavalier 10. Бекітілген нұсқасы: - 11. Заңнамадағы қолданысы: наездник – шабандоз 12. Заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, орыс тіліндегі «наездник» сөзі қазақ тіліне «шабандоз» сөзімен аударылуы қажет деп есептейміз.
Рейтинг
+5
4.нарушение режима границышекара режімін бұзу
нарушение режима границы
шекара режімін бұзу
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Шекара режімін бұзу – мемлекеттік аумақты белгілейтін шектерді бұзу. Режим – лат. regimen – «басқару». 2. Әзербайжан: sərhəd rejiminin pozulması 3. Қырғыз: чек ара режимин бузуу 4. Өзбек: chegara rejimini buzish 5. Түрік: sınır modu ihlali 6. Ағылшын: violation of the border regime 7. Испан: violation of the border regime 8. Неміс: verletzung des Grenzmodus 9. Француз: violation de la frontière 10. Бекітілген нұсқасы: пересечение границы – шекарадан өту (2016 жылғы 28 маусым); нарушение – жөнсiздiк‚ бұзу, бұзушылық (2016 жылғы 8 желтоқсан); режим экономии – үнем режімі (2017 жылғы 10 қараша); государственная граница – мемлекеттік шекара(2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: нарушение режима государственной границы – мемлекеттiк шекара режимiн бұзу 12. Орыс тіліндегі «нарушение» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «жөнсiздiк»‚ «бұзу», «бұзушылық» сөздерімен бекітілсе, заңнамада «бұзу», «бұзылу» сөздерімен аударылған. Орыс тіліне латын тілінен енген (режим – лат. regimen – «басқару») «режим» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «режим», «режім» сөздері бекітілсе, заңнамада «режим», «режім» сөздері қолданылған. Орыс тіліндегі «граница» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «шекара» сөзі бекітілсе, заңнамада «шекара» сөздерімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «нарушение режима границы» сөз тіркесі қазақ тіліне «шекара режімін бұзу» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+5
5.нарушители границышекара бұзушылар
нарушители границы
шекара бұзушылар
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Шекара бұзушылар – мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу пункттерінен тыс немесе өткізу пункттерінде солар арқылы, бірақ шекарадан өтудің белгіленген ережелерін кез келген әдіспен бұзып өткен немесе өтуге тырысқан адамдар. 2. Әзербайжан: sərhəd pozucuları 3. Қырғыз: чек араны бузуучулар 4. Өзбек: chegara buzuvchilar 5. Түрік: sınır ihlalleri 6. Ағылшын: trespasser 7. Испан: intrusos fronterizos 8. Неміс: Grenzverletzer 9. Француз: les fauteurs de troubles 10. Бекітілген нұсқасы: пересечение границы – шекарадан өту (2016 жылғы 28 маусым); нарушение – жөнсiздiк‚ бұзу, бұзушылық (2016 жылғы 8 желтоқсан); государственная граница – мемлекеттік шекара(2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: нарушение режима государственной границы – мемлекеттiк шекара режимiн бұзу 12. Орыс тіліндегі «нарушение» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «жөнсiздiк»‚ «бұзу», «бұзушылық» сөздерімен бекітілсе, заңнамада «бұзу», «бұзылу» сөздерімен аударылған. Орыс тіліндегі «граница» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «шекара» сөзі бекітілсе, заңнамада «шекара» сөздерімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «нарушители границы» сөз тіркесі қазақ тіліне «шекара бұзушылар» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
6.наряд карауловқарауылдар наряды
наряд караулов
қарауылдар наряды
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Қарауылдар наряды – қарауылдар наряды қарауылдар кестесі негізінде жүргізіледі. Қарауылдар әрбір тәулік сайын ауысып отыруы қажет. 2. Әзербайжан: mühafizəçilərin materialı 3. Қырғыз: кароолдор наряды 4. Өзбек: qo'riqchi kiyimlari 5. Түрік: muhafız kıyafeti 6. Ағылшын: guard duty 7. Испан: traje de guardia 8. Неміс: Wachen-Outfit 9. Француз: tenue des gardes 10. Бекітілген нұсқасы: наряд – наряд (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: шекара бекеті – пограничный пост, уақытша – временный; старший пограничного наряда – шекаралық наряд жетекшісі; караул – қарауыл 12. Орыс тіліне түркі тілінен енген (түркі – кaraul/karaɣul – «күзет») «караул» сөзі заңнамада «қарауыл» түрінде қолданылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «наряд» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «наряд» сөзі бекітілсе, заңнамада «наряд» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, орыс тіліндегі «наряд караулов» сөз тіркесі қазақ тіліне «қарауылдар наряды» сөз тіркесімен аударылуы қажет деп санаймыз.
Рейтинг
+4
7.начальная военная подготовкабастапқы әскери даярлық
начальная военная подготовка
бастапқы әскери даярлық
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Бастапқы әскери даярлық – әскери iс және адамның қауіпсіздігі мен тұрмыс-тiршiлiгiн қамтамасыз ету негіздерi бойынша мiндеттi оқыту пәнi (оқу пәнi). 2. Әзербайжан: ibtidai hərbi hazırlıq 3. Қырғыз: баштапкы аскердик даярдык 4. Өзбек: dastlabki harbiy tayyorgarlik 5. Түрік: ilk askeri eğitim 6. Ағылшын: initial military training 7. Испан: entrenamiento militar inicial 8. Неміс: anfängliche militärische Ausbildung 9. Француз: formation militaire initiale 10. Бекітілген нұсқасы: начальная температура – бастапқы температура (2018 жылғы 14 желтоқсан); военный – әскери, соғыс; военные действия – соғыс қимылдары (1971-1981);военный конфликт – әскери қақтығыс (2016 жылғы 7 желтоқсан); военная полиция – әскери полиция (2016 жылғы 28 маусым); военные действия – соғыс қимылдары (1971-1981) военная опасность – соғыс қаупі (2016 жылғы 7 желтоқсан) подготовка кадров – кадрлар даярлау (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: военная техника – боевые машины, военные корабли (катера и другие суда), военные воздушные суда и другие летательные аппараты, которыми оснащаются Вооруженные Силы Республики Казахстан, другие войска и воинские формирования – əскери техника – Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлер мен əскери құралымдар жарақтандырылатын жауынгерлік машиналар, әскери корабльдер (катерлер мен басқа да кемелер), әскери әуе кемелері мен басқа да ұшу аппараттары (Қазақстан Республикасының қорғанысы және Қарулы Күштері туралы Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 7 қаңтардағы № 29 Заңы) 12. Орыс тіліндегі «начальная» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «бастапқы» сөзі бекітілсе, заңнамада «бастапқы» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «военный» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «әскери», «соғыс» сөздері бекітілсе, заңнамада «әскери», «соғыс» сөздерімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «подготовка» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «дайындық», «даярлық» сөздері бекітілсе, заңнамада «дайындық», «даярлық» сөздерімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «начальная военная подготовка» сөз тіркесі қазақ тіліне «бастапқы әскеридаярлық» сөз тіркесімен аударылуы қажет деп санаймыз.
Рейтинг
+4
8.начальник гарнизонагарнизон бастығы
начальник гарнизона
гарнизон бастығы
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Гарнизон бастығы карауыл және күзет кызметтері жөнінен осы гарнизонға карасты барлық құрама мен бөлімдердің командирлеріне (әскери оку орындары мен ұйымдарының бастықтарына) тікелей басшылық етеді. Гарнизон бастығы гарнизондағы жұмыстардың дұрыс ұйымдастырылуына, қарулы күштердің жергілікті объектілерін қорғау жұмыстарынын жүргізілуіне, әскерлердің күнделікті өмірі мен жауынгерлік дайындығына жағдай жасауға, өртке қарсы ұйымдастырылган күзет және гарнизон жұмыстарына әскерлерді қатыстыруға жауапты. Гарнизон – көне фр. garnison garnir – «жабдықтау», «қаруландыру». 2. Әзербайжан: qarnizon rəisi 3. Қырғыз: гарнизондун зардалы 4. Өзбек: garnizon boshlig'i 5. Түрік: garnizon şefi 6. Ағылшын: garrison commander 7. Испан: jefe de la guarnición 8. Неміс: Chef der Garnison 9. Француз: chef de garnison 10. Бекітілген нұсқасы: начальник – бастық (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: гарнизон – гарнизон; начальник – бастық 12. Орыс тіліне көне француз тілінен енген (көне фр. garnison garnir – «жабдықтау», «қаруландыру») «гарнизон» заңнамада «гарнизон» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «начальник» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «бастық» сөзі бекітілсе, заңнамада «бастық» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «начальник гарнизона» сөз тіркесі қазақ тіліне «гарнизон бастығы» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
9.начальник штабаштаб бастығы
начальник штаба
штаб бастығы
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Штаб бастығы – штабтың барлық жұмысына басшылық ететін және тиісті командирдің 1-орынбасары болып табылатын әскери қызмет адамы. Ол қарамағындағы әскери бөлімдерге командир атынан жарлық (бұйрық) беруге құқылы. Штаб – нем. Stab – «жезл, таяқ, асатаяқ». 2. Әзербайжан: icra başçısı 3. Қырғыз: штаб башчысы 4. Өзбек: boshliq 5. Түрік: kurmay başkanı 6. Ағылшын: chief of staff 7. Испан: jefe de estado mayor 8. Неміс: Stabschef 9. Француз: major généra 10. Бекітілген нұсқасы: начальник – бастық (2016 жылғы 8 желтоқсан); штаб – штаб (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: начальник штаба – штаб бастығы 12. Орыс тіліне неміс тілінен енген (штаб – нем. Stab – «жезл, таяқ, асатаяқ») «штаб» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «штаб» сөзі бекітілсе, заңнамада «штаб» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «начальник» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «бастық» сөзі бекітілсе, заңнамада «бастық» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «начальник штаба» сөз тіркесі қазақ тіліне «штаб бастығы» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
10.невоеннообязанныйәскери мiндеттi емес
невоеннообязанный
әскери мiндеттi емес
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Әскери міндетті емес азаматтар әскери есепке алуға жатпайды. Заң бойынша (23 және 53-баптар) бұл адзаматтарға: денсаулық жағдайы бойынша әскери қызметке жарамсыз деп танылуына байланысты әскери міндетін атқарудан босатылған ерлер; бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеп жүрген адамдар; әскери-есептік мамандығы жоқ әйелдер; ҚР шегінен тыс тұрақты тұратын азаматтар; шекті жасына жеткен адамдар жатады. 2. Әзербайжан: qeyri-toxunma 3. Қырғыз: аскерге милдети эмес 4. Өзбек: harbiy bo'lmagan 5. Түрік: ilgisiz 6. Ағылшын: non-military 7. Испан: no obligado 8. Неміс: nichtmilitärisch 9. Француз: non-militaire 10. Бекітілген нұсқасы: военный – әскери, соғыс; военные действия – соғыс қимылдары (1971-1981);военный конфликт – әскери қақтығыс (2016 жылғы 7 желтоқсан); военная полиция – әскери полиция (2016 жылғы 28 маусым); военная опасность – соғыс қаупі (2016 жылғы 7 желтоқсан) обязанность воинская – әскери міндет (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: правила воинского учета военнообязанных и призывников – әскери міндеттілер мен әскерге шақырылушыларды әскери есепке алу қағидалары, воинский учет военнообязанных – әскери міндеттілерді әскери есепке алу 12. Бекітілген терминдер сөздігіндегі нұсқаларын және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «невоеннообязанный» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «әскери мiндеттi емес» сөз тіркесі қолданылуы қажет деп санаймыз.
Рейтинг
+4
11.незаконный въездзаңсыз кiру
незаконный въезд
заңсыз кiру
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Заңсыз кiру – Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес Мемлекеттік күзет қызметі, Ұлттық қауiпсiздiк комитетiнiң, Iшкi iстер министрлiгiнiң, Қорғаныс министрлiгiнiң органдары мен бөлiмшелерi күзететiн объектiге, сондай-ақ жеке күзет ұйымы күзететін қауіпті өндірістік объектіге заңсыз кіру. 2. Әзербайжан: qanunsuz giriş 3. Қырғыз: мыйзамсыз кирүү 4. Өзбек: noqonuniy kirish 5. Түрік: yasadışı giriş 6. Ағылшын: illegal entry 7. Испан: entrada ilegal 8. Неміс: illegale Einreise 9. Француз: entrée irrégulière 10. Бекітілген нұсқасы:въезд запрещен – кіруге тыйым салынады (2016 жылғы 9 желтоқсан); незаконные вооруженные формирования – заңсыз қарулы құралымдар (2016 жылғы 7 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: въезд – кіру; незаконный – заңсыз 12. Орыс тіліндегі «въезд» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «кіру» сөзі бекітілсе, заңнамада «кіру» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «незаконный» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «заңсыз» сөзі бекітілсе, заңнамада «заңсыз» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «незаконный въезд» сөз тіркесі қазақ тіліне «заңсыз кіру» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
12.нерушимость границышекараның мызғымастығы
нерушимость границы
шекараның мызғымастығы
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1.Шекараның мызғымастығы соғыс пен бейбітшілік мәселелерін шешудегі ұзақмерзімді тәрбиемен қамтамасыз етілгенімен айқындалады. 2. Әзербайжан: sərhəd toxunulmazlığı 3. Қырғыз: чектердин бузулбагандыгы 4. Өзбек: chegaraning daxlsizligi 5. Түрік: sınırın yıkılmazlığı 6. Ағылшын: inviolability of the border 7. Испан: inviolabilidad de la frontera 8. Неміс: Unzerstörbarkeit der Grenze 9. Француз: l'inviolabilité de la frontière 10. Бекітілген нұсқасы: пересечение границы – шекарадан өту (2016 жылғы 28 маусым); нерушимость – мызғымастық (2016 жылғы 7 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: нарушение режима государственной границы – мемлекеттiк шекара режимiн бұзу; нерушимость – мызғымастық 12. Орыс тіліндегі «нерушимость» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «мызғымастық» сөзімен бекітілсе, заңнамада «мызғымастық» сөзімен аударылған. Орыс тіліндегі «граница» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «шекара» сөзі бекітілсе, заңнамада «шекара» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «нерушимость границы» сөз тіркесі қазақ тіліне «шекараның мызғымастығы» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
13.неукоснительное исполнениемүлтіксіз орындау
неукоснительное исполнение
мүлтіксіз орындау
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Мүлтіксіз орындау – барлық жауынгерлердің заң мен әскери жарғыда белгіленген тәртіп пен ережені бұлжытпай орындауы. 2. Әзербайжан: qüsursuz icra 3. Қырғыз: кыйшаюусуз аткаруу 4. Өзбек: кыйшаюусуз аткаруу 5. Түрік: titiz yürütme 6. Ағылшын: strict execution 7. Испан: strict execution 8. Неміс: rigorose Ausführung 9. Француз: exécution rigoureuse 10. Бекітілген нұсқасы: мүлтіксіз – неукоснительный (2003 жылғы 11 желтоқсан); исполнение бюджета – бюджеттің атқарылуы (2016 жылғы 7 желтоқсан); исполнение норм права – құқық нормаларын орындау (2016 жылғы 7 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: неукоснительное исполнение– мүлтіксіз орындау 12. Орыс тіліндегі «неукоснительное» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «мүлтіксіз» сөзімен бекітілсе, заңнамада «мүлтіксіз» сөзімен аударылған. Орыс тіліндегі «исполнение» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «атқару», «орындау» сөздері бекітілсе, заңнамада «атқару», «орындау» сөздерімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «неукоснительное исполнение» сөз тіркесі қазақ тіліне «мүлтіксіз орындау» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
14.обоймаоқжатар
обойма
оқжатар
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Оқжатар – атыс қаруындағы патрондар орналасатын және оны ұңғыға жіберу алдында айдауыш сызығына жылжытатын арнайы құрылғы. Оқжатардың пайда болуы қарудың ату жылдамдығын айтарлықтай көтерді. 2. Әзербайжан: divar kağızı 3. Қырғыз: обойма 4. Өзбек: klip 5. Түрік: şarjör 6. Ағылшын: holder 7. Испан: anillo 8. Неміс: Patronenstreifen 9. Француз: chargeur 10. Бекітілген нұсқасы: - 11. Заңнамадағы қолданысы: обойма – оқжатар; магазин – оқтізер 12. Заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, орыс тіліндегі «обойма» сөзі қазақ тіліне «оқжатар» түрінде аударылуы керек деп есептейміз.
Рейтинг
0
15.оборонные объектықорғаныс объектілері
оборонные объекты
қорғаныс объектілері
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Қорғаныс объектілері – Қарулы Күштердің, басқа да əскерлер мен əскери құралымдардың мемлекеттік мекемелеріне жедел басқару құқығымен бекітіліп берілген жылжымайтын мүлік; басқару пункттерi, жеке тұрған және қосып салынған паналайтын жерлер, радиацияға қарсы жасырын паналар, азаматтық қорғаныс мүлкiн сақтауға арналған қойма үй-жайлары. Объект – лат. objectum – «зат». 2. Әзербайжан: müdafiə obyektləri 3. Қырғыз: коргоо объекттери 4. Өзбек: mudofaa ob'ektlari 5. Түрік: savunma tesisleri 6. Ағылшын: defense facilities 7. Испан: instalaciones de defensa 8. Неміс: Verteidigungsanlagen 9. Француз: installations de défense 10. Бекітілген нұсқасы: мнимая оборона – жалған қорғаныс (2016 жылғы 7 желтоқсан); объект – объект 11. Заңнамадағы қолданысы: оборона – қорғаныс; объект – объект 12. Орыс тіліне латын тілінен енген (объект – лат. objectum – «зат») «объект»сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «объект» сөзі бекітілсе, заңнамада «объект» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі«оборона» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «қорғаныс» сөзі бекітілсе, заңнамада «қорғаныс» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «оборонные объекты» сөз тіркесі қазақ тіліне «қорғаныс объектілері» сөз тіркесімен аударылуы қажет деп санаймыз.
Рейтинг
+4
Жанарбек Әшімжан
'Nec Caesar supra grammaticos«. = Цезарь болсаң да грамматиктерге әмірің жүрмейді» -- деген екен Марк Помпоний.
Арман Ораов, Жанарбек Әшімжан
Біртқатар сөздердің баламасы іріктеліп, бекітуге ұсынылған екен. 8 терминнің екеуін ғана мойындар едім. Алтауы бір қайнауы ішінде, шикі дүниелер.
Атап айтсам, душты «сусебер" депті. Бұл - лейка ғой. Ал душты Толығырақ ...бұрыннан "себелек» деп атап қалыптаса бастаған. Тіпті душтың басындағы су шашатын қалпағын да лейка дейді. Сонда бәрі қалпына келер еді.
Мына сілтемелерге кіріп, оқып шығыңыз, қызыққа батасыз: https://vk.com/wall-94628796_53175 https://kk.traasgpu.com/vichy-%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA-%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD-%D0%BD%D0%B5/
Ізденбей, қалай болса солай жасалып жатыр. Жүйе мен талапты дұрыстау керек
Bakhytzhamal Esimseit, Меруерт Шіменбай, Ai-kerim Qojahmet және 1
  • Бақытгүл Ысқақова 5 ай бұрын

    Байқауға қатысушылардың терминдері жақын арада бекітуге ұсынылғалы жатқан жоқ. назар аударуға болатын терминдер көпшіліктің, терминолог ғалымдардың талқылауынан өтіп болған соң ғана бекітуге ұсынылады.

«Қазақы терминдерді халық жасайды» онлайн-байқауының жеңімпаздары марапатталды
Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасымен «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы 2020 жылдың 1-18 сәуір аралығында «Қазақы терминдерді халық жасайды» Толығырақ ...республикалық онлайн-байқауын өткізді.
Қазақстан Республикасындағы тіл саясатын іске асырудың 2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру, қазақ тіліндегі терминдердің үлес салмағын арттыруға үлес қосу мақсатында ұйымдастырылған байқауға 14 талапкер қатысты.
Байқауға қатысушылар бірінші кезеңде (1-5 сәуір аралығы) өз шығармашылығындағы 5-10 терминді қазылардың, халықтың назарына ұсынды. Терминком.кз сайтында және әлеуметтік желіде көпшіліктің дауыс беруі және қазылар алқасының шешімімен 5 қатысушысы келесі кезеңге өтті. Екінші айналымда (7-12 сәуір аралығы) қатысушыларға 10 шеттілдік терминнің қазақ тіліндегі сәтті аудармасын жасау тапсырылды. Бұл кезең қорытындысы бойынша Серік Ерғали, Нұрлан Шүленбаев, Ақылбек Шаяхмет қорытынды кезеңге жолдама алды. Үшінші кезеңде (13-18 сәуір аралығы) қатысушылар мәтін ішіндегі шеттілдік салалық терминдердің қазақша баламасын жасады.
Байқау шартына сай қазылар шешімімен Серік Ерғали 1-орынды, Нұрлан Шүленбаев 2-орынды, Ақылбек Шаяхмет 3-орынды иеленді.
Онлайн марапаттау рәсіміне ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің вице-министрі Н.Дәуешов қатысып, жеңімпаздарға құттықтады.
Шара барысында байқаудың екінші кезеңінде белсенділік танытқан талапкерлерге де министрдің арнайы алғысхаты табысталды.
Жанмурат Аймөлдир, Марал Уразгалиева, Bakhytzhamal Esimseit және 3
«Termincom.kz сайтының қызметі, оны жетілдірудің жолдары» тақырыбында онлайн-семинар өтті

«Қазақ терминологиясының мазмұны мен құрылымы» электрондық алаңының аясында 2020 жылғы 17-сәуір күні сағат 15.00-де Termincom.kz сайтының youtube каналында «Termincom.kz сайтының қызметі, оны Толығырақ ...жетілдірудің жолдары» тақырыбында онлайн-семинар өтті. Семинарда termincom.kz сайтының құрылымы, ішкі мазмұны, оны қолданудағы артықшылығы мен қиындығы талқыланды.
Онлайн-семинарға сайтты түзуші мамандардың бірі Рымбек Ізғали, сайт қолданушысы Қостанай облыстық Тілдарын орталығының әдіскері Айнұр Нұрбекова және ІТ саласының мамандары Әділбек Бөкетаев және Сымбат Әбдіқұл қатысты. Онлайн-семинарды Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы Терминология және ономастика басқармасының басшысы міндетін атқарушы Б.Ысқақ жүргізді. Іс-шарада «Тіл-Қазына» орталығының ғылыми қызметкері А.Қожахмет termincom.kz сайты бойынша атқарылған жұмыстарға тоқталды. Сайтты түзуші Рымбек Ізғали сайттың техникалық мүмкіндіктері туралы баяндай отырып, насихат жұмысына қатысты нақты медиа-жоспар негізінде жарнама жұмыстарын күшейту қажеттігін баса айтты. Ал Айнұр Жомартқызы сайттың ішкі мазмұнына пікір білдіре келе, сайттың ішінде басқа да қажетті сайттардың сілтемесі болуы керектігін, ол уақытты тиімді пайдалануға жол ашатындығын нақтылай түсті. Онлайн-семинарға тәуелсіз сарапшы болып шақырылған Сымбат Әбдіқұл мен Әділбек Бөкетаев сайттың сыртқы дизайны мен техникалық жағынан дамыту жолдарына сараптама жасады. Бағдарламашылар техникалық тұрғыда сайт өте ыңғайлы әрі халық үшін қолайлы екендігін атап айтты.
Марал Уразгалиева, Bakhytzhamal Esimseit, Akan Altynay және 2
  • Бақытгүл Ысқақова 5 ай бұрын

    Сайтты жетілдіру бойынша техникалық тапсырма дайындалып жатыр, Алаңға кірушілердің де ой-пікірін күтеміз.

Құрметті қауым, қазақ терминдері бүгінгі таңда аса маңызды мәселелердің біріне айналып отыр. Ол орынды да. Себебі қазақ ғылымын қалыптастыруда ең алдымен қазақ терминдерін бір жүйеге келтіріп алған жөн. Бүгінде қазақ Толығырақ ...терминдерін ұлттық сипатта қалыптастыру мақсатында ұйымдастырылып жатқан «Қазақы терминдерді халық жасайды» онлайн байқауына қатысуларыңызды сұраймыз. Байқау 2020 жылдың 1-18 сәуір аралығында онлайн режімде өтеді.
Республикалық байқауға қатысу үшін:
* 1-5 сәуір аралығында «Өзін-өзі таныстыру парағын» (Визиттік карточка) termincom2020@gmail.com электронды адресіне жолдауы тиіс.
* «Теrmincом.kz» сайтындағы https://termincom.kz/alan электронды алаңға тіркеліп, 5-10 терминге балама ұсынуы шарт.
Жанар Байділдә, Bakhytzhamal Esimseit, Akan Altynay және 3
Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасымен Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы «Атаулардың тілдік мәні және ұлттық мазмұны» атты республикалық семинар өткізді.

Семинардың модераторы – Қазақстан Толығырақ ...Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің төрағасы Ғалымжан Сәрсенбайұлы Мелдешов. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Ономастика бөлімінің меңгерушісі, филология ғылымдарының докторы, профессор Қыздархан Құрмашқызы Рысберген Латынграфикалы әліпби негізінде әзірленген ономастикалық ережелердің міндеттеріне тоқталып, жобаның жаңалықтарымен бөлісті. Ал жобаны орындаушылардың бірі А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор Құралай Бимолдақызы Күдеринова «Қазақ тіліндегі ономастикалық атаулардың латынграфикалы әліпби негізінде жазылуындағы қиындықтар» тақырыбында баяндама дайындап, ономастикалық атаулардың, оның ішінде антропонимдердің жаңа әліпби негізінде жазылу емлесінің «Қазақ тілі емлесінің негізгі ережелерінің» талаптарынан өзгеше болуының тілдік, лингвомәдени себептерін ашты. Назарбаев Университетінің профессоры, филология ғылымдарының кандидаты Жазира Ағабекқызы Ағабекова ономастикалық кеңістіктің ұлттық мазмұны мен графикалық трансформациясына тоқталды.Сонымен қатар семинарда Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Республикалық ономастика комиссиясының мүшесі, филология ғылымдарының докторы, профессор Сәуле Құрманбайқызы Иманбердиева латын қарпі негізінде географиялық объектілерді дұрыс рәсімдеу мәселелеріне тоқталды.
Bakhytzhamal Esimseit, Анар Хасенова, Меруерт Шіменбай
«Қазіргі терминология: ұлттық немесе жаһандық»
атты әдістемелік онлайн-семинар өтті
2019 жылғы 26 қараша Нұр-Сұлтан қаласы. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасымен Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы Толығырақ ...«Қазіргі терминология: ұлттық немесе жаһандық» тақырыбында әдістемелік онлайн-семинарын өткізді.
Қазақ терминологиясындағы ұлттық сипат пен жаһандық мәселелердің аражігін ашу, шеттілдік терминдерді игерудегі сәтті тәжірибемен бөлісу онлайн-семинар баяндамашыларының басты тақырыбына айналды. Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университетінің профессоры, Ресей табиғаттану академиясының академигі, м.ғ.д. Б.Түсіпқалиев Медицина саласы бойынша қазақ тіліндегі терминдердің сапасына қатысты баяндама жасады. Баяндамашы жоғары медициналық оқу орнындарының студенттеріне арналған мемлекеттік тілдегі оқу-әдістемелік құралдарға шолу жасай келіп, салалық терминдердің әркелкілігін атап өтті. Кейбір сөздіктердегі жекелеген терминдердің баламалары ұғымды дәл аша алмайтындығын айтып, медициналық терминдерді қайта қарайтын мезгіл жеткен сықылды деп қорытты. Сонымен қатар, медицинаның «Педиатрия», «Терапия», «Акушерлік пен гинекология» және басқа да салалары бойынша сала мамандары мен тіл мамандарының басын біріктіріп, сөздік жасайтын кез келгендігін баса көрсетті.
Ал жазушы-аудармашы, филология ғылымдарының кандидаты К.Әлпейісова «Телевизия – тіл дамыту құралдарының бірі» тақырыбында баяндама жасап, теледидардан берілетін көркемдік құны төмен, тілі сақау, тәрбиелік мәні жоқ ақпараттың орасан зор зияны барына тоқталды. «Хабар жасаушылар көнермендердің білімді, көрген-түйгені көп бөлігінің деңгейіне бағдарланса, эфирден айтылар сөзде олқылықтар да аз болар еді»,- дей келіп, теледидардан берілетін ақпараттарда сауатсыз сөйлеу, түрлі жиындардың тақырыбын, халықаралық ұйымдардың, қабылданған заңдардың атауын дұрыс айтпау сияқты жайлардың жиі кездесетінін сынға алды.
ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Батыс Қазақстан облысы бойынша филиалы оқытушысы Болат Жексенғалиевтің «Қазақ фонетикасы терминологиясындағы игі дәстүр және халықаралық терминдерді қолдану мәселесі» тақырыбындағы баяндамасында қазір қазақ фонетикасындағы терминжасам мәселелеріне тоқталды.
Онлайн-семинардың баяндамашылары нақты салалардағы жекелеген терминдердің әртүрлі баламада қолданылу фактілеріне тоқталып, авторлық қолданыстағы сөздер мен терминдерді ең дұрыс нұсқа деп есептеудің ұлттық терминологияны жетілдіруге тигізетін әсері мен салдарын талқылады.
Bakhytzhamal Esimseit, Айгерим Маденова
  • ҚАЗАҚ СӨЗДІГІНЕ (2013 ж. шыққан) көз жүгіртіңіздерші.. "ТҮСІК" деген ай-күніне жетпей, шала-жансар немесе өлі, түсіп қалған шарана, шақалақ. ТҮСІК -- имя существительное, орысша -- НЕДОНОСОК дейді. Аборт -- етістік, түсікті Толығырақ ...түсіру әрекетін, немесе түсіп қалу процесін бейнелейтін сөз.
    Неге қазақша медициналық оқулықтарыңызда, мақалаларыңызда "жасанды түсік" деп жазасыздар? Кім ол "өлі шарананы" қолмен жасапты ? Орыстардың "искусственный аборт" дегенін аударғандарыңыз ба ? Ал, "қылмысты түсік" дегенді қалай түсінеміз.? Орысша "крминальный аборт" дегеннің аудармасы ма? Өзі шала-жансар түсіп қалған шарана-шақалақ, яғни "недоносок-- т.е. ---түсік" қандай қылмыс жасап қойыпты.? Атау сөздерді, ғылыми ұғымдарды шатастырмау үшін "ҚЫЛМЫСТЫ АБОРТ" деп жаза беріңіздерші.

«Заң терминологиясын жетілдіру мәселелері» атты әдістемелік семинар өтті
Толығырақ ...
2019 жылғы 22 қараша Нұр-Сұлтан қаласы. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасымен Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы «Заң терминологиясын жетілдіру мәселелері» атты республикалық әдістемелік семинарын өткізді.
Заң нормаларын, қағидалары мен ережелерін ұлттық тілдің аясында қарастыру мүмкіндігі оқылған баяндамалар мен сөйленген сөздердің басты тақырыбына айналды. Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты Нұртөре Жүсіп, ғалым-терминолог, профессор Ш.Құрманбайұлы, Бас прокуратураның Өтініштер және іс жүргізу басқармасындағы Бас Прокурордың аға көмекшісі – Мемлекеттік тілді дамыту тобының жетекшісі Уәли Ернұр заң салаларындағы терминдерді толықтыру және оларды біріздендіру мәселелері бойынша құнды пікірлерін ортаға салды.
Мәжіліс депутаты А.Смағұлов заң жобаларының терминологиялық бірізділігін қамтамасыз ету проблемаларына қатысты өз ұсыныстарын білдіре келіп, мемлекеттік органдар дайындаған халықаралық шарттың, заң жобасының мемлекеттік тілде сапалы дайындалуын олардың қызмет тиімділігін бағалау рейтингіне нысаналы индикатор ретінде енгізсе дұрыс болар еді деген ой тастады.
Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Аппаратының Редакциялау және аударма бөлімінің меңгерушісі Дәуітәлі Омашұлы нормативтік құқықтық актілер жобаларының орыс тілінде әзірленуі, Парламентке келіп түскенше осы жобалардың орыс тіліндегі мәтіні ғана пысықталып, ал қазақ тіліндегі аударма нұсқасының назардан тыс қалуы, жалпы алғанда ұлттық заңнама тілінің, оның терминологиясының орыс тіліндегі нұсқаға байланып қалуы ұлттық заңнаманың тілі мен терминдеріндегі бірізділіктің сақталмауына себеп болып отырғанын баса көрсетті.
Әдістемелік семинардың қорытындысы бойынша мемлекеттің тіл саясатын одан әрі жетілдіруге бағытталған қарар қабылданды.
Bakhytzhamal Esimseit
Терминологиялық жұмыс тобының отырысы өтті
Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасымен Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы Нұр-Сұлтан қаласында Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру жөніндегі Ұлттық комиссия жанындағы Толығырақ ...Терминологиялық жұмыс тобының отырысы өтті. Ұлттық әліпбиді қабылдау барысындағы терминдерді қалыптастыру бойынша өткізілген отырыста Мәдениет және спорт вице-министрі Н.Дәуешов сөз алып, Терминологиялық жұмыс тобының жұмысын ұйымдастыру биыл Білім және ғылым министрлігінен Мәдениет және спорт министрлігіне ауыстырылғанын тілге тиек етті. Бұдан кейін ғалымдар көтеріліп отырған мәселе бойынша өз ойларын ортаға салды. Олардың қатарында: А.Фазылжанова, С.Құлманов, Қ.Айдарбек О.Жұбаева, С.Итеғұлова, т.б. бар. Отырыста аталған мәселе бойынша профессорлар – Ш.Құрманбайұлы қазақ терминдерін латын әліпбиіне көшу кезінде А.Байтұрсынұлы принципіне жүгіну, қандай терминдерді аударамыз, қандай терминдерді өз қалпында аламыз деген мәселені қозғаса, Б.Әбдуәли термин жасау кезіндегі алқалы жиындарға жоғары оқу орындарында қызмет етіп жүрген ғалымдарды да қосу керектігін тілге тиек етті. Бұл отырысты «Тіл-Қазына» ұлттық орталығының бас директоры Ә.Асқар үйлестірсе, Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің төрағасы Ғ.Мелдеш қорытындылады.
Bakhytzhamal Esimseit, Абитаева Эльмира, Ғалия Алишова
2015 ж. 2017 ж. шыққан сөздіктер.
Bakhytzhamal Esimseit, Назгүл Бауыржанқызы Туребаева

Барлық қатысушылар