«Окислитель» деген сөзді,
«Тотықтырғыш» деп аударылып жүргеніне көп болды. Бірақ меніңше, бұл сөз процестің химиялық табиғатын толық ашпайтын сияқты. «Тотықтырғыш» десек, тек темірдің тоты (ржавчина) сияқты процестерді елестетеміз.
Қысқасы, электрондарды «тартып алушы» Толығырақ ...қасиетін ескеріп, «Электронжұтқыш» немесе «Электронтартқыш» деп алсақ қалай болар екен?
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Сарапшы мамандар
Сәлеметсіздерме!
«Датчик» сөзін «Сезгі» деп аудару қаншалықты қисынды? Мысалы, «Өрт сезгісі» немесе «Қозғалыс сезгісі» деген тіркестер құлаққа қалай естіледі?
«Датчик» сөзін «Сезгі» деп аудару қаншалықты қисынды? Мысалы, «Өрт сезгісі» немесе «Қозғалыс сезгісі» деген тіркестер құлаққа қалай естіледі?
Датчик – датчик
Дереккөз: 1971-2019 жылдар аралығындағы Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминология комиссиясы мәжілістерінде бекітілген терминдер. Жинақ, ІІ том/ Жалпы редакциясын басқарған Н.Аитова. Құрастырушылар: С.Исақова, С.Сапина. Нұр-Сұлтан, 2020, -688 бет.Датчик касания – жанасу датчигі
Датчик цвета – түс датчигі
Дереккөз: Мемлекеттік терминология комиссиясының бюллетені. Терминологиялық хабаршы, № 2 (63) 2022.
Энергетика саласында аудармашылар "бергіш" деп жазып жүр.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Қазақстан Республикасы Тіл саясаты комитеті, Ш. Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы жыл сайынғы республикалық терминшілер байқауын бастады! Байқау өтінімі 2026 жылдың 20 сәуір мен 31 тамыз аралығында қабылданады.
Байқауға 18 Толығырақ ...жасқа толған ҚР кез келген азаматы қатыса алады. Ұлттық сипаттағы терминжасауға әркімнің үлес қосуға мүмкіндігі бар. Небәрі 5 термин ұсынып, жүлделі орынға ие болыңыз!
Байқаудың жүлде қоры:
Бас жүлде – 250 000 теңге.
I орын – 150 000 теңге.
II орын – 100 000 теңге.
III орын – екі жеңімпаздың әрқайсысына 70 000 теңге.
Ынталандыру сыйлығы – төрт жеңімпаздың әрқайсысына 25 000 теңге.
Жеңімпаздар марапаттау рәсіміне Астана қаласына шақыртылады.
Байқау ережесімен танысу үшін сілтемеге өтіңіз ➡️ https://docs.google.com/document/d/12CF9zi_otUyJnajK7WUavQ8Xtt48Oqgv/edit?usp=sharing&ouid=102829762134357764975&rtpof=true&sd=true
Өтінімдер және сұрақтар бойынша байланыс: termincom2021@gmail.com, +77172251465
Байқауға 18 Толығырақ ...жасқа толған ҚР кез келген азаматы қатыса алады. Ұлттық сипаттағы терминжасауға әркімнің үлес қосуға мүмкіндігі бар. Небәрі 5 термин ұсынып, жүлделі орынға ие болыңыз!
Байқаудың жүлде қоры:
Бас жүлде – 250 000 теңге.
I орын – 150 000 теңге.
II орын – 100 000 теңге.
III орын – екі жеңімпаздың әрқайсысына 70 000 теңге.
Ынталандыру сыйлығы – төрт жеңімпаздың әрқайсысына 25 000 теңге.
Жеңімпаздар марапаттау рәсіміне Астана қаласына шақыртылады.
Байқау ережесімен танысу үшін сілтемеге өтіңіз ➡️ https://docs.google.com/document/d/12CF9zi_otUyJnajK7WUavQ8Xtt48Oqgv/edit?usp=sharing&ouid=102829762134357764975&rtpof=true&sd=true
Өтінімдер және сұрақтар бойынша байланыс: termincom2021@gmail.com, +77172251465
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Сәлем бердік!
Сливной клапан деген сөз кездесті. Ағызу клапаны деп аударылып жүргеніне біраз болған сияқты. Өз басы бұл аударылымды жатсындым. Ағу орыстың течь деген сөзі ғой. Қысқасы, Төкпе клапан деп алсам Толығырақ ...қалай болар екен?
Сливной клапан: Төкпе клапаны немесе Ағызу клапаны?
Сливной клапан деген сөз кездесті. Ағызу клапаны деп аударылып жүргеніне біраз болған сияқты. Өз басы бұл аударылымды жатсындым. Ағу орыстың течь деген сөзі ғой. Қысқасы, Төкпе клапан деп алсам Толығырақ ...қалай болар екен?
Сливной клапан: Төкпе клапаны немесе Ағызу клапаны?
Клапан сливной – қотару қысымтығыны
Дереккөз: 1971-2019 жылдар аралығындағы Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминология комиссиясы мәжілістерінде бекітілген терминдер. Жинақ, ІІ том/ Жалпы редакциясын басқарған Н.Аитова. Құрастырушылар: С.Исақова, С.Сапина. Нұр-Сұлтан, 2020, -688 бет.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ
Термин: Жасанды интеллект
Орысша баламасы: искусственный интеллект
Ағылшынша: artificial intelligence
Терминнің мағынасы
Жасанды интеллект – компьютерлік жүйелер мен бағдарламалардың адамның ойлау, талдау, үйрену, шешім қабылдау сияқты зияткерлік әрекеттерін модельдеу қабілетін білдіретін ғылыми-техникалық термин. Толығырақ ...Яғни бұл – адам санасына тән кейбір қызметтерді техника арқылы жүзеге асыруға мүмкіндік беретін технологиялар жиынтығы.
Неге «жасанды интеллект» деп аталады
Бұл термин екі сөзден құралған:
Жасанды – табиғи емес, адам қолымен жасалған деген мағынаны білдіреді.
Интеллект – латын тіліндегі intellectus сөзінен шыққан, «ақыл», «зерде», «ойлау қабілеті» деген мағынаны білдіреді.
Сондықтан «жасанды интеллект» деген атау адам жасаған, бірақ ақыл-ой әрекетін орындай алатын жүйе деген ұғымды білдіреді.
Терминнің пайда болуы
Бұл термин ХХ ғасырдың ортасында ғылымда кең тарай бастады. Компьютерлік технологиялардың дамуына байланысты машиналарға адамның интеллектуалдық әрекеттерін үйрету мәселесі туындап, осы құбылысты сипаттау үшін «жасанды интеллект» атауы қалыптасты. Қазіргі уақытта бұл термин әлемнің барлық тілінде дерлік қолданылады.
Қай салаларда қолданылады
1. Ақпараттық технологиялар саласында
Жасанды интеллект бағдарламалау, деректерді талдау, машиналық оқыту, нейрожелілер сияқты бағыттарда кеңінен қолданылады. Мысалы:
• мәтінді автоматты аудару;
• сөйлеуді тану;
• суреттерді талдау;
• ұсыныс жүйелері.
2. Медицина саласында
Жасанды интеллект ауруларды анықтау, медициналық суреттерді талдау, диагностика жүргізу сияқты жұмыстарда пайдаланылады. Мысалы, рентген немесе томография нәтижелерін талдау арқылы ауруды ерте анықтауға көмектеседі.
3. Білім беру саласында
Соңғы жылдары білім беру жүйесінде де жасанды интеллект негізіндегі платформалар кең тарады. Олар:
• студенттердің білім деңгейін талдау;
• жеке оқу бағдарламасын құру;
• автоматты тексеру жүйелері.
4. Бизнес және экономика саласында
Көптеген компаниялар тұтынушылардың сұранысын талдау, маркетинг стратегиясын жасау, қызмет көрсету сапасын арттыру үшін жасанды интеллект технологияларын қолданады.
5. Медиа және әлеуметтік желілерде
Әлеуметтік желілердегі контентті сұрыптау, ұсыныстар беру, жарнамаларды бағыттау сияқты қызметтер де жасанды интеллект алгоритмдері арқылы жүзеге асады.
Қазіргі қолданысы
Соңғы жылдары бұл термин Қазақстанда да жиі қолданылып келеді. Әсіресе:
• цифрлық технологиялар бағдарламаларында;
• IT саласындағы ғылыми еңбектерде;
• мемлекеттік цифрландыру жобаларында;
• білім беру бағдарламаларында.
Қорытынды
Жасанды интеллект – қазіргі ғылым мен технологияның ең маңызды бағыттарының бірі. Бұл термин қоғамның көптеген саласында қолданылып, жаңа технологиялық мүмкіндіктердің дамуына ықпал етіп отыр. Сондықтан ол қазіргі қазақ тіліндегі жаңа әрі кең қолданысқа енген терминдердің бірі болып саналады.
Термин: Жасанды интеллект
Орысша баламасы: искусственный интеллект
Ағылшынша: artificial intelligence
Терминнің мағынасы
Жасанды интеллект – компьютерлік жүйелер мен бағдарламалардың адамның ойлау, талдау, үйрену, шешім қабылдау сияқты зияткерлік әрекеттерін модельдеу қабілетін білдіретін ғылыми-техникалық термин. Толығырақ ...Яғни бұл – адам санасына тән кейбір қызметтерді техника арқылы жүзеге асыруға мүмкіндік беретін технологиялар жиынтығы.
Неге «жасанды интеллект» деп аталады
Бұл термин екі сөзден құралған:
Жасанды – табиғи емес, адам қолымен жасалған деген мағынаны білдіреді.
Интеллект – латын тіліндегі intellectus сөзінен шыққан, «ақыл», «зерде», «ойлау қабілеті» деген мағынаны білдіреді.
Сондықтан «жасанды интеллект» деген атау адам жасаған, бірақ ақыл-ой әрекетін орындай алатын жүйе деген ұғымды білдіреді.
Терминнің пайда болуы
Бұл термин ХХ ғасырдың ортасында ғылымда кең тарай бастады. Компьютерлік технологиялардың дамуына байланысты машиналарға адамның интеллектуалдық әрекеттерін үйрету мәселесі туындап, осы құбылысты сипаттау үшін «жасанды интеллект» атауы қалыптасты. Қазіргі уақытта бұл термин әлемнің барлық тілінде дерлік қолданылады.
Қай салаларда қолданылады
1. Ақпараттық технологиялар саласында
Жасанды интеллект бағдарламалау, деректерді талдау, машиналық оқыту, нейрожелілер сияқты бағыттарда кеңінен қолданылады. Мысалы:
• мәтінді автоматты аудару;
• сөйлеуді тану;
• суреттерді талдау;
• ұсыныс жүйелері.
2. Медицина саласында
Жасанды интеллект ауруларды анықтау, медициналық суреттерді талдау, диагностика жүргізу сияқты жұмыстарда пайдаланылады. Мысалы, рентген немесе томография нәтижелерін талдау арқылы ауруды ерте анықтауға көмектеседі.
3. Білім беру саласында
Соңғы жылдары білім беру жүйесінде де жасанды интеллект негізіндегі платформалар кең тарады. Олар:
• студенттердің білім деңгейін талдау;
• жеке оқу бағдарламасын құру;
• автоматты тексеру жүйелері.
4. Бизнес және экономика саласында
Көптеген компаниялар тұтынушылардың сұранысын талдау, маркетинг стратегиясын жасау, қызмет көрсету сапасын арттыру үшін жасанды интеллект технологияларын қолданады.
5. Медиа және әлеуметтік желілерде
Әлеуметтік желілердегі контентті сұрыптау, ұсыныстар беру, жарнамаларды бағыттау сияқты қызметтер де жасанды интеллект алгоритмдері арқылы жүзеге асады.
Қазіргі қолданысы
Соңғы жылдары бұл термин Қазақстанда да жиі қолданылып келеді. Әсіресе:
• цифрлық технологиялар бағдарламаларында;
• IT саласындағы ғылыми еңбектерде;
• мемлекеттік цифрландыру жобаларында;
• білім беру бағдарламаларында.
Қорытынды
Жасанды интеллект – қазіргі ғылым мен технологияның ең маңызды бағыттарының бірі. Бұл термин қоғамның көптеген саласында қолданылып, жаңа технологиялық мүмкіндіктердің дамуына ықпал етіп отыр. Сондықтан ол қазіргі қазақ тіліндегі жаңа әрі кең қолданысқа енген терминдердің бірі болып саналады.
«Жасанды интеллект» термині ғылыми-техникалық және нормативтік құжаттарда кеңінен қолданылады. Термин қолданыстағы стратегиялық және салалық құжаттардың мақсаттары мен реттеу нысанына толық сәйкес келеді.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитеті
ҚР Ішкі істер министрлігі
Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі
ҚР Сыртқы істер министрлігі
ҚР Денсаулық сақтау министрлігі
ҚР Инвестициялар және даму министрлігі
ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрлігі
ҚР Ұлттық экономика министрлігі
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі
Окиси с.н. – тотықтар е.а.
Окисление – тотығу
внутримолекулярное О. – молекула ішіндегі Т.
жидкофазное О. – сұйық фазалық Т.
каталитическое О. – катализдік Т.
Окислитель – тотықтырғыш
Н. Н. Нұрахметов, Ш. Ш. Шаяхметов. Химия терминдерінің Толығырақ ...орысша-қазақша сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 192 бет.
Окислитель – тотықтырғыш
Окислительно-восстановительные реакции – тотығу-тотықсыздану реакциялары
Дереккөз: Қазақстан Республикасының Үкіметі жанындағы Республикалық терминологиялық комиссиясының бюллетені. Терминологиялық хабаршы, №2 (65) 2023.
Автоокисление – автототығу
Жидкофазное окисление – сұйық фазалық тотығу
Дереккөз: Республикалық терминология комиссиясының бюллетені. Терминологиялық хабаршы, №2 (67) 2024.
"Окислитель" сөзі "тотықтырғыш" болып 2023 жылы бекітілген. Термин дефинициясы: химиялық реакция кезінде электрондарды қабылдап, басқа заттарды тотықтыратын химиялық зат. Химияда ол реакциялардың жүруі үшін маңызды элемент болып табылады, ал косметологияда Толығырақ ...шаш бояуларына арналған белсендіргіш ретінде қолданылып, табиғи пигментті бұзып, жаңа түстің бекінуіне көмектеседі. Ең белгілі тотықтырғыш — оттегі. Бұл сөз "тотығу" етістігінен шыққан. Ал "тотығу" сөзінің беретін мағынасы - тотық етістігінің қимыл атауы. 1. Тот басу, таттану. Металдардың тотығуы табиғатына байланысты әртүрлі болады (Қ.Нұрымбетов, Металл.) (Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 14-том. / Құраст.: М.Малмақов, Қ.Есенова, Б.Хинаят және т.б. – Алматы, 2011. 800 б.).