Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.

Сарапшы мамандар

14 авг. 2014 г. - Мұхамбедия АХМЕТ-ТӨРЕ, Астана медицина университетінің профессоры. ............................................................. ****МАМА сөзі адам баласы сөйлей білмейтін заманда пайда болған. Сәбидің ең тұңғыш дыбыс шығаруынан құралған. Еріндер түйісіп тұрғанда Толығырақ ...іштей «ыңыранса» «М» дыбысы шығады, ізінше еріндері ашылып кеткен сәтте «А» дыбысы естіледі. Екі дыбыс қосылып және қайталанса «МА», «МА» = «МАМА». Еріндері түйіспей тұрған жағдайда сәби «ыңырана» бастаса, тілдің көмекей жақ түбі таңдайға тиіп тұратындықтан «Ң» дыбысы шығады, ізінше аузын ашып жібергенде «А» дыбысы шығады. Сондықтан да жылап дыбыс шығарған сәбидің «әуені» «ҢӘ», қайталанғанда – «ҢӘ», «ҢӘ» шығады. Қазақтар сәбиді «іңгәлады», «іңгәлап» жылады дейді. Жә, бізге керегі «МАМА» сөзі ғой.... Орыс баласы «МАМА» дейді, ағылшын баласы «МЭММА», француз сәбиі «МАМАН», неміс баласы МАМА», кәріс баласы «ОММА», қытай сәбиі «МАМА» дейді. Шын мәнісінде – «ең тұңғыш СӨЗ» «МАМА»ны әр ұлт өз тілінің ерекшелігіне сай етіп баласының «аузына салып» өзгешелеу етіп жібереді. Көне латын тілінде «mamme» ЕМШЕК деген сөз. Қазақтың «мәмә» берейін дейтінін еске түсіріңіз. Тілі шыға бастаған бала «мәмә беш» дейтінін де білесіздер. Жалпы «МАМА» сөзін бүкіл әлемнің нәрестелері шығырған. Шығу механизмі -- оңай қайталанатын қосбуынды сөздер. Көз алдындағы ең жақынын, жанашырын көргенде сәбидің шығарған қосбуынды атау сөздері -- «А-ТА», «А-ПА», «ТӘ-ТӘ», «ДӘ-ДӘ», «Ә-КӘ», «Ә-КЕ», «КӨ-КЕ». т.с. с. Болып қалыптасып кеткен.... Мысалы грузин сәбиі «МАМА» десе – ол шешесі емес, Әкесін атағаны болып қалыптасқан. Сонымен «МАМА» сөзін орыстікі деп бас тартқызамыз десеңіздер өздеріңіз біліңіздер, «А-НА» сөзі тұр ғой.... **( #М.#Ахм.) қалай десеңіздер де, Авторлық пікірім )*
***Орыс тілінде дерттің дамуын, ауырлық дәрежесін, патологиялық процестің ауқымдылығын, т.б. әртүрлі көріністерін сипаттайтын терминдер бар. Мысалы, «острое Толығырақ ...течение», «подострое течение», «затяжное», «хроническое», т.б. жіктелген атаулары бар. Медициналық терминдерді талдау барысында осы «острое заболевание» деген атауды қазақшалағанда «ҚАТТЫ ауру» деп аудару керек деген ұсыныс айтылды. «ЖІТІ» деуге болмайды дегендер болды. Мен білетін 50 жылдан бері «жіті гастрит», «жіті панкреатит» деген терминдер бұрыннан бар. Сенбейтіндер 40 жыл бұрын шыққан 10 томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін» (1979 ж. 4-том, 344 бет) ашсын. «Жіті» деген сөз патологиялық процестің «өткірлігін» де, тез басталуын да, ауқымдылығын да, тереңдігін де, ауырлығын да қамтитын анықтауыш сөз. «Қатты ауру» деген сөзтіркес қате, (ауру болезнь) , қатты диарея жоқ, «қатты» деген сөз субъективтік сезімді сипаттайды , мысалы, «қатты ауырсыну». Острый -- жіті, подострый -- жітілеу.
Орыс үшін көп нәрсе острый. Нож острый, игла острая, угол острый, красный перец острый, боль острая, заболевание острое , взгляд острый, ум острый, ситуация острая , т.т.с.с. ал қазақ үшін пышақ -- өткір, ине -- үшкір, бұрыш -- суйір, қызыл бұрыш -- ащы, ауырсыну -- қатты, ауру -- жіті, т.т.с.с. сөздерді өз орын-орнына қою керек.
Арман Ораов, Жанарбек Әшімжан
'Nec Caesar supra grammaticos«. = Цезарь болсаң да грамматиктерге әмірің жүрмейді» -- деген екен Марк Помпоний.
Арман Ораов, Жанарбек Әшімжан
БУЫҢ БҰРҚЫРАСЫН!
«С легким паром" дегенді Қазақстан ұлттық арнасындағы сценаристер мен редакторлар "Жеңіл буыңмен!" деп калькалап жүр. Бухана жеңіл бу үшін кірмейді адам, бусану үшін кіреді, будың ауыр-жеңілі болмайды қазақ Толығырақ ...ұғымында!
Қазақ моншасында үстіне ауыр бу "түсіп кеткен" адам болған емес.
Қазақы ұғымға сәйкестендіріп "БУЫҢ БҰРҚЫРАСЫН!" деп баламалаған дұрыс. Себебі қазақта балбырып тұрған асты, адамды "буы бұрқырап тұр екен» деген ұмытылған бейнелі сөз бар.
  • Ахметов Мұхамбедия 1 апта бұрын

    "Буханаға" "бухать" етіп алып "бусану үшін кіріп шыққан" "бусанушыға" "БУЫҢ БҰРҚЫРАСЫН" Толығырақ ...деп қарғысқа бергісіз "пожелание" айтпасақ та "буы бұрқырап " шығады ғой.

САУДА/ПРОДАЖА,ТОРГОВЛЯ МЕН САТЫҚ/ПОКУПКА

«Покупка", "покупатель" сөздерінің бүгінде баламасы жоқ, шатып-бұтып жүрміз. Шын мәнінде ол тілімізде бұрыннан бар.
Қазақ тіліндегі қос сөздер архаизмге айналған талай сөздердің қоймасы, оны аршып, іздеп, аралап, Толығырақ ...керек сөздерді таба білу керек. Соның бірі: САУДА-САТЫҚ.
Бірақ бұл қос сөзді "сауда-саттық" деп бұрмалап жібергенбіз.
Аталған қос сөз екі амалды/операцияны білдіреді: сауда - сату, сатық - сатып алу.
"Сауда" сөзі қазақтың ақша "сауу" сөзінен туындайды. Әке-шешеміз ақша жұмсауды "сауу" сөзімен білдіретін: "мен бәлен ақшаны сауып қойыппын..." сықылды сөйлемдер бүгінде ерсі естілер...
Сонда бұйрық райлы етістікке -та, -те, -да, -де жұрнақтары жалғанып жаңа сөз құрайтын сөзжасаммен сауда жасалып тұр: сау+да, бал+та, піл+те,, күр+те ...
Ал бұйрық райлы етіктікке -ық,-ік жұрнақтары жалғанып жасалатын сөзге САТ+ЫҚ жатады: қат+ық, жат+ық, кет+ік... - жатады.
Ал бүгінгідей "сауда-саттық" десек, қос сөздің мәні түбімен тәрк етіледі: "сауданы саттық» дегендей...
Сонымен: САУДА - торговля, продажа, САТЫҚ - покупка, саудагер - торговец, продавец, сатушы да - продавец/совет дәуірінде пайда болған сөз, сатықшы - покупатель.
Сатық сәтті болсын, ағайын!!!
  • Ахметов Мұхамбедия 1 апта бұрын

    "... ерсі естілер..." еді деген сөздеріңізді аузынан тастамай бүгінгі күнге дейін Толығырақ ...айтып келген ҚАЗАҚ түгелдей ақымақ па ?

Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Республикалық терминология комиссиясының III отырысында қаралатын терминдер

ӘСКЕРИ САЛА ТЕРМИНДЕРІ
#Орысша нұсқасыҚазақша нұсқасыРейтинг
1.наводчикдәлдеуші
наводчик
дәлдеуші
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Дәлдеуші – нысананы атыс қаруымен ашық, диоптриялық немесе оптикалық көздеуіш арқылы тікелей нысанаға атушы. 2. Әзербайжан:gunner 3. Қырғыз: наводчик 4. Өзбек: gunner 5. Түрік: topçu 6. Ағылшын: gunner 7. Испан: apuntador 8. Неміс: Richtschütze 9. Француз: artilleur 10. Бекітілген нұсқасы: наводка – кезеу (2016 жылғы 28 маусым) 11. Заңнамадағы қолданысы: кезеу – наводка; наводчик – дәлдеуші 12. Заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, орыс тіліндегі «наводчик» сөзі қазақ тіліне «дәлдеуші» сөзімен аударылуы қажет деп есептейміз.
Рейтинг
+5
2.наганалтыатар
наган
алтыатар
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Алтыатар – оқ ұяларына бірден алты оқ салынып оқталатын тапанша мылтық. Отының санына қарай алтыатар аталып кеткен. Наган – тапаншаны ойлап тапқандардың тегіне аталған – Эмиль және Леон Наган (франц. Nagant). 2. Әзербайжан: nagan 3. Қырғыз: наган 4. Өзбек: nagan 5. Түрік: nagan 6. Ағылшын: nagan 7. Испан: nagan 8. Неміс: Nagan 9. Француз: revolver 10. Бекітілген нұсқасы: - 11. Заңнамадағы қолданысы: 12. Орыс тіліндегі «наган» сөзі қазақ тіліне «алтыатар» сөзімен аударылуы қажет деп есептейміз.
Рейтинг
+2
3.наездникшабандоз
наездник
шабандоз
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Шабандоз – ат бәйгесіне қатысатын спортшы. Шабандоз төзімді, епті, атқа жақсы отыратын болуы керек. Шабандоз бәйге басталардан бұрын дәрігерлік бақылаудан өтеді де, денсаулығы туралы анықтама қағазын төрешілер алқасына тапсырады. Шабандоздың киімі жеңіл, ықшамды болуы қажет. 2. Әзербайжан: atlı 3. Қырғыз: таануучу 4. Өзбек: chavandoz 5. Түрік: atlı 6. Ағылшын: rider 7. Испан: jinete 8. Неміс: Reiter 9. Француз:cavalier 10. Бекітілген нұсқасы: - 11. Заңнамадағы қолданысы: наездник – шабандоз 12. Заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, орыс тіліндегі «наездник» сөзі қазақ тіліне «шабандоз» сөзімен аударылуы қажет деп есептейміз.
Рейтинг
+5
4.нарушение режима границышекара режімін бұзу
нарушение режима границы
шекара режімін бұзу
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Шекара режімін бұзу – мемлекеттік аумақты белгілейтін шектерді бұзу. Режим – лат. regimen – «басқару». 2. Әзербайжан: sərhəd rejiminin pozulması 3. Қырғыз: чек ара режимин бузуу 4. Өзбек: chegara rejimini buzish 5. Түрік: sınır modu ihlali 6. Ағылшын: violation of the border regime 7. Испан: violation of the border regime 8. Неміс: verletzung des Grenzmodus 9. Француз: violation de la frontière 10. Бекітілген нұсқасы: пересечение границы – шекарадан өту (2016 жылғы 28 маусым); нарушение – жөнсiздiк‚ бұзу, бұзушылық (2016 жылғы 8 желтоқсан); режим экономии – үнем режімі (2017 жылғы 10 қараша); государственная граница – мемлекеттік шекара(2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: нарушение режима государственной границы – мемлекеттiк шекара режимiн бұзу 12. Орыс тіліндегі «нарушение» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «жөнсiздiк»‚ «бұзу», «бұзушылық» сөздерімен бекітілсе, заңнамада «бұзу», «бұзылу» сөздерімен аударылған. Орыс тіліне латын тілінен енген (режим – лат. regimen – «басқару») «режим» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «режим», «режім» сөздері бекітілсе, заңнамада «режим», «режім» сөздері қолданылған. Орыс тіліндегі «граница» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «шекара» сөзі бекітілсе, заңнамада «шекара» сөздерімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «нарушение режима границы» сөз тіркесі қазақ тіліне «шекара режімін бұзу» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+5
5.нарушители границышекара бұзушылар
нарушители границы
шекара бұзушылар
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Шекара бұзушылар – мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу пункттерінен тыс немесе өткізу пункттерінде солар арқылы, бірақ шекарадан өтудің белгіленген ережелерін кез келген әдіспен бұзып өткен немесе өтуге тырысқан адамдар. 2. Әзербайжан: sərhəd pozucuları 3. Қырғыз: чек араны бузуучулар 4. Өзбек: chegara buzuvchilar 5. Түрік: sınır ihlalleri 6. Ағылшын: trespasser 7. Испан: intrusos fronterizos 8. Неміс: Grenzverletzer 9. Француз: les fauteurs de troubles 10. Бекітілген нұсқасы: пересечение границы – шекарадан өту (2016 жылғы 28 маусым); нарушение – жөнсiздiк‚ бұзу, бұзушылық (2016 жылғы 8 желтоқсан); государственная граница – мемлекеттік шекара(2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: нарушение режима государственной границы – мемлекеттiк шекара режимiн бұзу 12. Орыс тіліндегі «нарушение» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «жөнсiздiк»‚ «бұзу», «бұзушылық» сөздерімен бекітілсе, заңнамада «бұзу», «бұзылу» сөздерімен аударылған. Орыс тіліндегі «граница» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «шекара» сөзі бекітілсе, заңнамада «шекара» сөздерімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «нарушители границы» сөз тіркесі қазақ тіліне «шекара бұзушылар» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
6.наряд карауловқарауылдар наряды
наряд караулов
қарауылдар наряды
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Қарауылдар наряды – қарауылдар наряды қарауылдар кестесі негізінде жүргізіледі. Қарауылдар әрбір тәулік сайын ауысып отыруы қажет. 2. Әзербайжан: mühafizəçilərin materialı 3. Қырғыз: кароолдор наряды 4. Өзбек: qo'riqchi kiyimlari 5. Түрік: muhafız kıyafeti 6. Ағылшын: guard duty 7. Испан: traje de guardia 8. Неміс: Wachen-Outfit 9. Француз: tenue des gardes 10. Бекітілген нұсқасы: наряд – наряд (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: шекара бекеті – пограничный пост, уақытша – временный; старший пограничного наряда – шекаралық наряд жетекшісі; караул – қарауыл 12. Орыс тіліне түркі тілінен енген (түркі – кaraul/karaɣul – «күзет») «караул» сөзі заңнамада «қарауыл» түрінде қолданылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «наряд» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «наряд» сөзі бекітілсе, заңнамада «наряд» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, орыс тіліндегі «наряд караулов» сөз тіркесі қазақ тіліне «қарауылдар наряды» сөз тіркесімен аударылуы қажет деп санаймыз.
Рейтинг
+4
7.начальная военная подготовкабастапқы әскери даярлық
начальная военная подготовка
бастапқы әскери даярлық
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Бастапқы әскери даярлық – әскери iс және адамның қауіпсіздігі мен тұрмыс-тiршiлiгiн қамтамасыз ету негіздерi бойынша мiндеттi оқыту пәнi (оқу пәнi). 2. Әзербайжан: ibtidai hərbi hazırlıq 3. Қырғыз: баштапкы аскердик даярдык 4. Өзбек: dastlabki harbiy tayyorgarlik 5. Түрік: ilk askeri eğitim 6. Ағылшын: initial military training 7. Испан: entrenamiento militar inicial 8. Неміс: anfängliche militärische Ausbildung 9. Француз: formation militaire initiale 10. Бекітілген нұсқасы: начальная температура – бастапқы температура (2018 жылғы 14 желтоқсан); военный – әскери, соғыс; военные действия – соғыс қимылдары (1971-1981);военный конфликт – әскери қақтығыс (2016 жылғы 7 желтоқсан); военная полиция – әскери полиция (2016 жылғы 28 маусым); военные действия – соғыс қимылдары (1971-1981) военная опасность – соғыс қаупі (2016 жылғы 7 желтоқсан) подготовка кадров – кадрлар даярлау (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: военная техника – боевые машины, военные корабли (катера и другие суда), военные воздушные суда и другие летательные аппараты, которыми оснащаются Вооруженные Силы Республики Казахстан, другие войска и воинские формирования – əскери техника – Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да əскерлер мен əскери құралымдар жарақтандырылатын жауынгерлік машиналар, әскери корабльдер (катерлер мен басқа да кемелер), әскери әуе кемелері мен басқа да ұшу аппараттары (Қазақстан Республикасының қорғанысы және Қарулы Күштері туралы Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 7 қаңтардағы № 29 Заңы) 12. Орыс тіліндегі «начальная» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «бастапқы» сөзі бекітілсе, заңнамада «бастапқы» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «военный» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «әскери», «соғыс» сөздері бекітілсе, заңнамада «әскери», «соғыс» сөздерімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «подготовка» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «дайындық», «даярлық» сөздері бекітілсе, заңнамада «дайындық», «даярлық» сөздерімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «начальная военная подготовка» сөз тіркесі қазақ тіліне «бастапқы әскеридаярлық» сөз тіркесімен аударылуы қажет деп санаймыз.
Рейтинг
+4
8.начальник гарнизонагарнизон бастығы
начальник гарнизона
гарнизон бастығы
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Гарнизон бастығы карауыл және күзет кызметтері жөнінен осы гарнизонға карасты барлық құрама мен бөлімдердің командирлеріне (әскери оку орындары мен ұйымдарының бастықтарына) тікелей басшылық етеді. Гарнизон бастығы гарнизондағы жұмыстардың дұрыс ұйымдастырылуына, қарулы күштердің жергілікті объектілерін қорғау жұмыстарынын жүргізілуіне, әскерлердің күнделікті өмірі мен жауынгерлік дайындығына жағдай жасауға, өртке қарсы ұйымдастырылган күзет және гарнизон жұмыстарына әскерлерді қатыстыруға жауапты. Гарнизон – көне фр. garnison garnir – «жабдықтау», «қаруландыру». 2. Әзербайжан: qarnizon rəisi 3. Қырғыз: гарнизондун зардалы 4. Өзбек: garnizon boshlig'i 5. Түрік: garnizon şefi 6. Ағылшын: garrison commander 7. Испан: jefe de la guarnición 8. Неміс: Chef der Garnison 9. Француз: chef de garnison 10. Бекітілген нұсқасы: начальник – бастық (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: гарнизон – гарнизон; начальник – бастық 12. Орыс тіліне көне француз тілінен енген (көне фр. garnison garnir – «жабдықтау», «қаруландыру») «гарнизон» заңнамада «гарнизон» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «начальник» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «бастық» сөзі бекітілсе, заңнамада «бастық» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «начальник гарнизона» сөз тіркесі қазақ тіліне «гарнизон бастығы» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
9.начальник штабаштаб бастығы
начальник штаба
штаб бастығы
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Штаб бастығы – штабтың барлық жұмысына басшылық ететін және тиісті командирдің 1-орынбасары болып табылатын әскери қызмет адамы. Ол қарамағындағы әскери бөлімдерге командир атынан жарлық (бұйрық) беруге құқылы. Штаб – нем. Stab – «жезл, таяқ, асатаяқ». 2. Әзербайжан: icra başçısı 3. Қырғыз: штаб башчысы 4. Өзбек: boshliq 5. Түрік: kurmay başkanı 6. Ағылшын: chief of staff 7. Испан: jefe de estado mayor 8. Неміс: Stabschef 9. Француз: major généra 10. Бекітілген нұсқасы: начальник – бастық (2016 жылғы 8 желтоқсан); штаб – штаб (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: начальник штаба – штаб бастығы 12. Орыс тіліне неміс тілінен енген (штаб – нем. Stab – «жезл, таяқ, асатаяқ») «штаб» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «штаб» сөзі бекітілсе, заңнамада «штаб» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «начальник» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «бастық» сөзі бекітілсе, заңнамада «бастық» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «начальник штаба» сөз тіркесі қазақ тіліне «штаб бастығы» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
10.невоеннообязанныйәскери мiндеттi емес
невоеннообязанный
әскери мiндеттi емес
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Әскери міндетті емес азаматтар әскери есепке алуға жатпайды. Заң бойынша (23 және 53-баптар) бұл адзаматтарға: денсаулық жағдайы бойынша әскери қызметке жарамсыз деп танылуына байланысты әскери міндетін атқарудан босатылған ерлер; бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеп жүрген адамдар; әскери-есептік мамандығы жоқ әйелдер; ҚР шегінен тыс тұрақты тұратын азаматтар; шекті жасына жеткен адамдар жатады. 2. Әзербайжан: qeyri-toxunma 3. Қырғыз: аскерге милдети эмес 4. Өзбек: harbiy bo'lmagan 5. Түрік: ilgisiz 6. Ағылшын: non-military 7. Испан: no obligado 8. Неміс: nichtmilitärisch 9. Француз: non-militaire 10. Бекітілген нұсқасы: военный – әскери, соғыс; военные действия – соғыс қимылдары (1971-1981);военный конфликт – әскери қақтығыс (2016 жылғы 7 желтоқсан); военная полиция – әскери полиция (2016 жылғы 28 маусым); военная опасность – соғыс қаупі (2016 жылғы 7 желтоқсан) обязанность воинская – әскери міндет (2016 жылғы 8 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: правила воинского учета военнообязанных и призывников – әскери міндеттілер мен әскерге шақырылушыларды әскери есепке алу қағидалары, воинский учет военнообязанных – әскери міндеттілерді әскери есепке алу 12. Бекітілген терминдер сөздігіндегі нұсқаларын және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «невоеннообязанный» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «әскери мiндеттi емес» сөз тіркесі қолданылуы қажет деп санаймыз.
Рейтинг
+4
11.незаконный въездзаңсыз кiру
незаконный въезд
заңсыз кiру
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Заңсыз кiру – Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес Мемлекеттік күзет қызметі, Ұлттық қауiпсiздiк комитетiнiң, Iшкi iстер министрлiгiнiң, Қорғаныс министрлiгiнiң органдары мен бөлiмшелерi күзететiн объектiге, сондай-ақ жеке күзет ұйымы күзететін қауіпті өндірістік объектіге заңсыз кіру. 2. Әзербайжан: qanunsuz giriş 3. Қырғыз: мыйзамсыз кирүү 4. Өзбек: noqonuniy kirish 5. Түрік: yasadışı giriş 6. Ағылшын: illegal entry 7. Испан: entrada ilegal 8. Неміс: illegale Einreise 9. Француз: entrée irrégulière 10. Бекітілген нұсқасы:въезд запрещен – кіруге тыйым салынады (2016 жылғы 9 желтоқсан); незаконные вооруженные формирования – заңсыз қарулы құралымдар (2016 жылғы 7 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: въезд – кіру; незаконный – заңсыз 12. Орыс тіліндегі «въезд» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «кіру» сөзі бекітілсе, заңнамада «кіру» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі «незаконный» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «заңсыз» сөзі бекітілсе, заңнамада «заңсыз» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «незаконный въезд» сөз тіркесі қазақ тіліне «заңсыз кіру» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
12.нерушимость границышекараның мызғымастығы
нерушимость границы
шекараның мызғымастығы
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1.Шекараның мызғымастығы соғыс пен бейбітшілік мәселелерін шешудегі ұзақмерзімді тәрбиемен қамтамасыз етілгенімен айқындалады. 2. Әзербайжан: sərhəd toxunulmazlığı 3. Қырғыз: чектердин бузулбагандыгы 4. Өзбек: chegaraning daxlsizligi 5. Түрік: sınırın yıkılmazlığı 6. Ағылшын: inviolability of the border 7. Испан: inviolabilidad de la frontera 8. Неміс: Unzerstörbarkeit der Grenze 9. Француз: l'inviolabilité de la frontière 10. Бекітілген нұсқасы: пересечение границы – шекарадан өту (2016 жылғы 28 маусым); нерушимость – мызғымастық (2016 жылғы 7 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: нарушение режима государственной границы – мемлекеттiк шекара режимiн бұзу; нерушимость – мызғымастық 12. Орыс тіліндегі «нерушимость» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «мызғымастық» сөзімен бекітілсе, заңнамада «мызғымастық» сөзімен аударылған. Орыс тіліндегі «граница» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «шекара» сөзі бекітілсе, заңнамада «шекара» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «нерушимость границы» сөз тіркесі қазақ тіліне «шекараның мызғымастығы» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
13.неукоснительное исполнениемүлтіксіз орындау
неукоснительное исполнение
мүлтіксіз орындау
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Мүлтіксіз орындау – барлық жауынгерлердің заң мен әскери жарғыда белгіленген тәртіп пен ережені бұлжытпай орындауы. 2. Әзербайжан: qüsursuz icra 3. Қырғыз: кыйшаюусуз аткаруу 4. Өзбек: кыйшаюусуз аткаруу 5. Түрік: titiz yürütme 6. Ағылшын: strict execution 7. Испан: strict execution 8. Неміс: rigorose Ausführung 9. Француз: exécution rigoureuse 10. Бекітілген нұсқасы: мүлтіксіз – неукоснительный (2003 жылғы 11 желтоқсан); исполнение бюджета – бюджеттің атқарылуы (2016 жылғы 7 желтоқсан); исполнение норм права – құқық нормаларын орындау (2016 жылғы 7 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: неукоснительное исполнение– мүлтіксіз орындау 12. Орыс тіліндегі «неукоснительное» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «мүлтіксіз» сөзімен бекітілсе, заңнамада «мүлтіксіз» сөзімен аударылған. Орыс тіліндегі «исполнение» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «атқару», «орындау» сөздері бекітілсе, заңнамада «атқару», «орындау» сөздерімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «неукоснительное исполнение» сөз тіркесі қазақ тіліне «мүлтіксіз орындау» сөз тіркесімен аударылғаны жөн деп есептейміз.
Рейтинг
+4
14.обоймаоқжатар
обойма
оқжатар
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Оқжатар – атыс қаруындағы патрондар орналасатын және оны ұңғыға жіберу алдында айдауыш сызығына жылжытатын арнайы құрылғы. Оқжатардың пайда болуы қарудың ату жылдамдығын айтарлықтай көтерді. 2. Әзербайжан: divar kağızı 3. Қырғыз: обойма 4. Өзбек: klip 5. Түрік: şarjör 6. Ағылшын: holder 7. Испан: anillo 8. Неміс: Patronenstreifen 9. Француз: chargeur 10. Бекітілген нұсқасы: - 11. Заңнамадағы қолданысы: обойма – оқжатар; магазин – оқтізер 12. Заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, орыс тіліндегі «обойма» сөзі қазақ тіліне «оқжатар» түрінде аударылуы керек деп есептейміз.
Рейтинг
0
15.оборонные объектықорғаныс объектілері
оборонные объекты
қорғаныс объектілері
СаласыӘскери сала
Этимологиясы
Дефинициясы1. Қорғаныс объектілері – Қарулы Күштердің, басқа да əскерлер мен əскери құралымдардың мемлекеттік мекемелеріне жедел басқару құқығымен бекітіліп берілген жылжымайтын мүлік; басқару пункттерi, жеке тұрған және қосып салынған паналайтын жерлер, радиацияға қарсы жасырын паналар, азаматтық қорғаныс мүлкiн сақтауға арналған қойма үй-жайлары. Объект – лат. objectum – «зат». 2. Әзербайжан: müdafiə obyektləri 3. Қырғыз: коргоо объекттери 4. Өзбек: mudofaa ob'ektlari 5. Түрік: savunma tesisleri 6. Ағылшын: defense facilities 7. Испан: instalaciones de defensa 8. Неміс: Verteidigungsanlagen 9. Француз: installations de défense 10. Бекітілген нұсқасы: мнимая оборона – жалған қорғаныс (2016 жылғы 7 желтоқсан); объект – объект 11. Заңнамадағы қолданысы: оборона – қорғаныс; объект – объект 12. Орыс тіліне латын тілінен енген (объект – лат. objectum – «зат») «объект»сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «объект» сөзі бекітілсе, заңнамада «объект» сөзімен аударылған. Сонымен қатар орыс тіліндегі«оборона» сөзінің қазақ тіліндегі баламасы ретінде «қорғаныс» сөзі бекітілсе, заңнамада «қорғаныс» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігін және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып,орыс тіліндегі «оборонные объекты» сөз тіркесі қазақ тіліне «қорғаныс объектілері» сөз тіркесімен аударылуы қажет деп санаймыз.
Рейтинг
+4
Жанарбек Әшімжан
***Жалғау-жұрнақты негізгі түбір сөзге төте жалғау арқылы жаңа сөз туындату туралы «дөңгелек үстелдерде" де сөйлеп, мақала етіп жазып та, тіпті журналистермен ауызекі айтысып қызылкеңірдек болып та жүрміз... Мысалы, реттелмей келе Толығырақ ...жатқан қателер: - "ревматический -- ревматикалық", "анафилактический -- анафилактикалық", "бронхоэктатический -- бронхоэктатикалық" т.б. осылар тектес терминдердің түбіріне үңілмей әйтеуір "-лік", "-лық", "-дік", "-дық", "-тік", "-тықты" тықпалап жапсыра саламыз да, қазақша жасадық деп мәзбіз. Жоғарыда мысал ретінде берілген сөздердің түбірі -- "ревматизм", "анафилаксия", "бронхоэктазия" ғой... ойланайықшы, "теоретический" дегенді "теоретикалық" деп қазақшаламаймыз ғой. Тіл мамандарынан әлі күнге дейін "-ды" мен "-дық" қандай жағдайда, қайсысы жалғанатыны туралы сұрағыма жауап ала алмай жүрмін. Біздің қазақ үшін "электрон+ДЫ үкімет" пен "электрон+ДЫҚ үкімет" , "электрон+ДЫ оқулық" пен "электрон+ДЫҚ оқулық" -- "один чёрт". "Криминал+ды полиция" ма, әлде "криминал+дық полиция" ма ? ... Осындай қателерді жіберіп қоюдан "культурно" қашатын қазақтар "соткасын сылтауратып» әдейі орыс әріптерімен жаза береді-ау деймін... Қазіргі қазақша жазылымның, оқылымның, айтылымның ауруға шалдығып үдеп бара жатқанын тоқтататын «лингвистическая супервакцина» керек шығар.
=Мухамбедия=
Жанарбек Әшімжан, Rymbek Izgali

«Әлеуметтік желі терминдерінің терминжасамдық орны» атты онлайн-конференция

«Қоғамдық тамақтандыру: терминдердің жасалу жолдары»

Серік Әбдірешұлы Ерғали, педагогика ғылымдарының магистрі, терминші

Құрметті терминком ұжымы. Қазір бағдарламалаушыларға IT саласындағы сөздердің аудармасы қажет. Нақтырақ айтқанда компьютер терминдері. Ұсынған сөздерді қарап көріңіз. Кез келген бағдарламаны аударғанда аудармашыларға ықшам әрі оңай түсінетін аудармалар керек деп ойлаймын.
#Орысша нұсқасыҚазақша нұсқасыРейтинг
1.Голосовое сообщениеДауысхат
2.ВидеосообщениеБейнехат

Барлық қатысушылар