ТЕК ТЕРМИНКОМ МҮШЕЛЕРІ ҒАНА ДАУЫС БЕРЕ АЛАДЫ! РТК 2026 жылғы 5-отырысында бекітілетін терминдер (жаратылыстану-математика бағыты)
| № | САЛАСЫ | ТЕРМИН САНЫ | РЕТТІК САНЫ |
| 1 | Байқау терминдері (2026) | 11 | 1-11 |
| 2 | Ихтиология саласы терминдері | 500 | 12-511 |

ТЕК ТЕРМИНКОМ МҮШЕЛЕРІ ҒАНА ДАУЫС БЕРЕ АЛАДЫ! РТК 2026 жылғы 5-отырысында бекітілетін терминдер (жаратылыстану-математика бағыты)
| № | САЛАСЫ | ТЕРМИН САНЫ | РЕТТІК САНЫ |
| 1 | Байқау терминдері (2026) | 11 | 1-11 |
| 2 | Ихтиология саласы терминдері | 500 | 12-511 |
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | блокчейн (байқау 2026) | тізбекжазба, блокчейн (2021) | блокчейн (байқау 2026)тізбекжазба, | +9 |
| 2. | варакушка | алабұлбұл | варакушкаалабұлбұлДефинициясы1. Алабұлбұл – көгілдір өңеш маңындағы ала-құла реңімен ерекшеленетін Luscinia svecica түріне жататын ұсақ сайрауық құс. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: ko‘kto‘sh 4. Түрік: mavigerdan 5. Ағылшын: bluethroat 6. Неміс: Blaukehlchen 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Биология 9. Заңнамадағы қолданысы: – 10. Ұсыныстар: «варакушка» құс атауына ұсынылған «алабұлбұл» нұсқасын қолдауды ұсынамыз. Бұл атау құстың сыртқы бейнесі мен табиғи ерекшеліктеріне негізделіп жасалған. «Ала» сыңары құстың тамақ және төс тұсындағы түрлі түсті қауырсындарына, ал «бұлбұл» сыңары оның сайрағыштық қасиетіне байланысты алынған. Осы екі сөздің бірігуі арқылы жасалған «алабұлбұл» атауы құстың өзіне тән белгілерін танытады әрі қазақ тілінің сөзжасам заңдылықтарына сәйкес келеді. Атаудың мағынасы түсінікті, айтылуы жеңіл және қазақ тіліндегі құс атауларының жасалу үлгілерімен үйлеседі. Сондықтан «варакушка» терминінің қазақша баламасы ретінде «алабұлбұл» нұсқасын бекітуге ұсынамыз. | +7 |
| 3. | интеллектуальные возможности / интеллектуальный потенциал (smart capability /intelligence capacity) | ойқуат | интеллектуальные возможности / интеллектуальный потенциал (smart capability /intelligence capacity)ойқуатДефинициясы1. Ойқуат – адамның ақпаратты қабылдау, түсіну, талдау, есте сақтау, логикалық ойлау, мәселелерді шешу және алған білімін жаңа жағдайларда қолдану қабілеттерінің жиынтығы. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: intellektual imkoniyatlar 4. Түрік: entelektüel yetenekler 5. Ағылшын: intellectual abilities 6. Неміс: intellektuelle Fähigkeiten 7. Бекітілген нұсқасы: интеллект (2018), жазушы зерделілігі (2020), қайта пайдалану мүмкіндігі (2021) 8. Қолдану саласы: Әдебиет және лингвистика, Биология, Мәдениет және өнер 9. Заңнамадағы қолданысы: 1. Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 17 қарашадағы № 230-VIII ҚРЗ. ... Жасанды интеллект ... 2. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрінің 2026 жылғы 1 сәуірдегі № 171/НҚ бұйрығы. ... "Жасанды интеллект туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 13-бабының 1-тармағының 6) тармақшасына сәйкес БҰЙЫРАМЫН ... 3. Қазақстан Республикасы Президентінің 2026 жылғы 6 қаңтардағы № 1151 Жарлығы. ... жасанды интеллект жылын жариялау туралы ... 4. Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрінің м.а. 2026 жылғы 14 шiлдедегi № 413/НҚ бұйрығы ... Жасанды интеллект ... 5. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрінің 2025 жылғы 22 қазандағы № 534/НҚ бұйрығы ... 1) "Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі Телекоммуникациялар комитетінің Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстары бойынша өңіраралық байланыс инспекциясы" республикалық мемлекеттік мекемесі туралы Ереже ... 10. Ұсыныстар: термин құрамындағы "интеллект" термині 2018 жылы бекітілген, алайда терминнің беретін мағынасын басшылыққа ала отырып, "ойқуат" терминін бекітуді ұсынамыз. | +2 |
| 4. | когнитивные вычисления / когнитивная аналитика (сognitive сomputing /сognitive аnalytics) | ойтаным | когнитивные вычисления / когнитивная аналитика (сognitive сomputing /сognitive аnalytics)ойтанымДефинициясы1. Ойтаным – табиғи тілді өңдеу, машиналық оқыту, білімді ұсыну және қорытынды жасау сияқты жасанды интеллект әдістерін біріктіріп, құрылымдалған және құрылымдалмаған деректерді өңдеуге, контексті түсіндіруге, тәжірибеден үйренуге және шешім қабылдауды қолдауға арналған есептеу жүйелері мен технологияларының жиынтығы. 2. Этимологиясы: когнитив (лат. cognitio) – "тану"; аналитика (гр. analytikós) – "талдауға қатысты". 3. Өзбек: kognitiv hisoblash 4. Түрік: bilişsel hesaplama 5. Ағылшын: cognitive computing 6. Неміс: Cognitive Computing 7. Бекітілген нұсқасы: когнитивті-бихевиористік теория (2022), когнитивистика (2021), эволюциялық алгоритмдер көмегімен есептеу (2021) 8. Қолдану саласы: Информатика және есептеуіш техника, Математика, Статистика, стандарттау және зияткерлік меншік, Энергетика 9. Заңнамадағы қолданысы: 1. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрінің 2026 жылғы 1 сәуірдегі № 171/НҚ бұйрығы. ... когнитивті функцияларды ... 2. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрінің 2026 жылғы 15 сәуірдегі № 202/НҚ бұйрығы. ... когнитивті функцияларды ... 3. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитеті Төрағасының 2020 жылғы 5 ақпандағы № 19 бұйрығы. ... когнитивті функцияларды ... 4. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрінің 2026 жылғы 10 сәуірдегі № 196/НҚ бұйрығы. ... когнитивті функцияларды ... 5. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2025 жылғы 6 мамырдағы № 104 бұйрығы. ... когнитивтік және орындаушылық функциялар ... 10. Ұсыныстар: "ойтаным" термині заңнамалық құжаттарда кездеспейді, алайда терминнің мағынасын, ұғымды дәл берудегі уәжділігін басшылыққа ала отырып, "ойтаным" терминін бекітуді ұсынамыз. | +1 |
| 5. | крапивник | үңгірек, тарғылтай | крапивникүңгірек, | +8 |
| 6. | лазурит | көкмия, көктас, көк жылтыртас | лазуриткөкмия, | +3 |
| 7. | макадамия | макадамия ағашы; майжаңғақ | макадамиямакадамия ағашы; | +3 |
| 8. | портативное зарядное устройство | қуатқор; тасымал қуатқор; ықшам қуатқор; портатив қуатқор | портативное зарядное устройствоқуатқор; | +7 |
| 9. | птицы-мыши | обырқұстар; тышқанқұстар | птицы-мышиобырқұстар; | +7 |
| 10. | система искусственного интеллекта | зердежүйе | система искусственного интеллектазердежүйеДефинициясы1. Зердежүйе – машиналық оқыту, пайымдау не басқа әдістерді пайдаланып кіріс деректерінен болжау, ұсыныс немесе шешім шығаратын бағдарламалық-техникалық жүйе. 2. Этимологиясы: интеллект (лат. intellectus) – ақыл-парасат; жүйе (гр. systēma) – тұтастық. 3. Өзбек: sun’iy intellekt tizimi 4. Түрік: yapay zekâ sistemi 5. Ағылшын: artificial intelligence system 6. Неміс: KI-System; System der künstlichen Intelligenz 7. Бекітілген нұсқасы: жасанды интеллект жүйесі (ЖИ) (2023) 8. Қолдану саласы: Заңтану, Информатика және есептеуіш техника, Педагогика және психология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 17 қарашадағы № 230-VIII ҚРЗ «Жасанды интеллект туралы» Заңы. ... жасанды интеллект жүйесін ... 2) Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрығы. ... жасанды интеллект құралдары мен платформаларын ... 3) .Қазақстан Республикасы Президентінің 2025 жылғы 19 мамырдағы № 881 Жарлығы. ... Жасанды интеллектіні дамыту жөніндегі кеңес туралы ... 4) Қазақстан Республикасының Кодексі 2026 жылғы 9 қаңтардағы № 255-VIII ҚРЗ. .... жасанды интеллект жүйелерін қоса алғанда, .. 5) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 23 қаңтардағы № 25 қаулысы. ... жасанды интеллект платформасының операторы ... 10. Ұсыныстар: "зердежүйе" дефинициясына сәйкес келетін сәтті балама термин болғанмен, заңнамалық құжаттарда «жасанды интеллект жүйесі» нақты нормативтік қолданысқа ие. «Система искусственного интеллекта (система ИИ) (artificial intelligence system (ai system)» ұғымына ұсынылған «зердежүйе» нұсқасын бекітуді сала мамандарымен талқылау керек. | -1 |
| 11. | страусообразные | түйеқұстектестер | страусообразныетүйеқұстектестерДефинициясы1. Түйеқұстектестер – Struthioniformes отрядына жататын, ұшпайтын ірі денелі түйеқұстар тобы. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: tuyaqushsimonlar 4. Түрік: devekuşu benzeri 5. Ағылшын: ostriches; Struthioniformes 6. Неміс: Straußenvögel 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Биология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Еуразиялық экономикалық комиссия Алқасының 2021 жылғы 28 желтоқсандағы № 186 шешімі ... түйеқұстарға және құстардың осы түрлерінің ... 2) Қазақстан Республикасының Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы Басшысының 2021 жылғы 29 қарашадағы № 39 бұйрығы. ... фермаларда өсірілетін түйеқұстар ... 3) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2026 жылғы 8 қыркүйектегі № 329 бұйрығы. ... Асыл тұқымды түйеқұстардың тізілімі ... 4) Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитеті Төрағасының 2016 жылғы 2 желтоқсандағы № 298 бұйрығы. ... түйеқұстар ... 10. Ұсыныстар: «түйеқұстәрізділер», "түйеқұстектестер" термин ретінде бекітілмегенмен, биологияда қолданыста бар. Сала мамандарының, Комиссияның таоқылауына ұсынылады., | +6 |
| 12. | забор воды | су алу | забор водысу алуДефинициясы1. Cу алу – су көзінен белгілі бір мақсатта суды алу және оны су пайдалану немесе технологиялық процестерге бағыттау үдерісі. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: suv olish 4. Түрік: su alma 5. Ағылшын: water intake 6. Неміс: wasserentnahme 7. Бекітілген нұсқасы: суағызғы (2024) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Геология, геодезия және география, Кен ісі және металлургия, Су шаруашылығы, Энергетика 9. Заңнамадағы қолданысы: 1.Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 5 ақпандағы N 228 Заңы ... алдын алу ... 2.Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 2 ақпандағы № 403-IV Заңы ...Су қорғау ... 3.Қазақстан Республикасының Заңы 2026 жылғы 14 шiлдедегi № 350-VIII ҚРЗ ... 4.Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті төрағасының 2019 жылғы 9 қазандағы № 119 н/қ бұйрығы ... есепке алу ... 5.Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2015 жылғы 14 қазандағы № 18-05/928 бұйрығы ... Су айдындарына балық жіберу ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректерді басшылыққа ала отырып, "су алу " нұсқасын қолдаймыз. | +9 |
| 13. | заведомо ложное показание | көрінеу жалған көрсетпе | заведомо ложное показаниекөрінеу жалған көрсетпеДефинициясы1. Көрінеу жалған көрсетпе – адамның шындыққа сәйкес келмейтінін біле тұра, тергеу, сот немесе өзге де уәкілетті орган алдында әдейі жалған мәлімет беруі. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: ataylab yolgʻon ko‘rsatma 4. Түрік: kasten yalan tanıklık 5. Ағылшын: knowingly false testimony 6. Неміс: wissentlich falsche aussage 7. Бекітілген нұсқасы: көрінеу жалған сөз жеткізу (2025), көрінеу жалған (заң.) (2003) 8. Қолдану саласы: Әскери іс, Заңтану, Су шаруашылығы, Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1.Қазақстан Республикасының Заңы 2018 жылғы 26 желтоқсандағы № 202-VІ ҚРЗ. ... көрінеу жалған сараптамалық ... 2.Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 9 қарашадағы 490-IV Заңы ... көрсетпеу 119-бап. ... 3.Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 13 қаңтардағы № 543-IV Заңы ... көрінеу жалған сараптамалық ... 4.Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 12 наурыздағы № 254-IV Заңы ... жалған болуына ... 5.Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2012 жылғы 4 қыркүйектегі № 105 Бұйрығы. ... көрінеу жалған мәліметтерді ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректерді басшылыққа ала отырып, "көрінеу жалған көрсетпе " нұсқасын қолдаймыз. | +2 |
| 14. | заводской метод воспроизводства | өсім молайтудың зауыттық тәсілі | заводской метод воспроизводстваөсім молайтудың зауыттық тәсіліДефинициясы1. Өсім молайтудың зауыттық тәсілі – табиғи көбею үдерісін арнайы балық өсіру кәсіпорындарында қолдан ұрықтандыру, инкубациялау, дернәсілдер мен шабақтарды өсіру арқылы жүзеге асыратын жасанды молықтыру әдісі. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: zavod usulida ko‘paytirish 4. Түрік: kuluçkahane yöntemiyle üretim 5. Ағылшын: hatchery propagation method 6. Неміс: vermehrung im brutbetrieb 7. Бекітілген нұсқасы: зауыттық сынақ (көлік ж/е қат. жол.) (2015), өнім (2022), тәсіл (2022) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Іс жүргізу және мұрағат ісі, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1.Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 5 шілдедегі N 62-IV Заңы ... зауыттық, бір тұқым ... 2.Қазақстан Республикасының Заңы 2022 жылғы 21 желтоқсандағы № 166-VII ҚРЗ. ... айқындалған тәсілі ... 3.Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 9 шілдедегі N 593 Заңы. ... өсімді молайту ... 4.Қазақстан Республикасының Заңы 1999 жылғы 11 қараша N 473-I ... базасын молайтудың ... 5.Қазақстан Республикасының Заңы 2015 жылғы 17 шілдедегі № 332-V ҚРЗ ... өсімін молайту және оларды ұтымды ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректерді басшылыққа ала отырып, "өсім молайтудың зауыттық тәсілі " нұсқасын қолдаймыз. | +9 |
| 15. | завоз | жеткізу, жеткізілім | завозжеткізу, | +9 |

«БЕКІТІЛГЕН ТЕРМИНДЕРГЕ МОНИТОРИНГ ЖҮРГІЗУ» ЖОБАСЫНЫҢ ҚОРЫТЫНДЫ СЕМИНАРЫ




Ойға алған ісіңізді аяқтағаныңызға біз де қуаныштымыз. Алайда сіз нақты қандай тақырыпта жұмыс жасағаныңызды айтпадыңыз. Сонымен қатар терминдерді базаға енгізу бойынша "Әділет.кз" сайтына өтініш білдіріп отырсаңыз, ол біздің құзыретімізде емес. Толығырақ ...Ал егер "Терминком.кз" сайтына енгізуді сұрап отырсаңыз, е-өтініш порталы арқылы ТІл саясаты комитетіне хат жазуыңызға болады.
Құрметті, Nurali Bigozin, заң мәтіндерінің негізінде үштілдік терминологиялық қор жасап жатқандарыңызды қуана құптаймыз. Бұл материалдарыңыз әрі қарай қандай еңбек ретінде қолданысқа енгізіледі? Цифрлық база жасайсыздар ма, сөздік құрастырасыздар ма, Республикалық Толығырақ ...терминология комиссиясына ұсынасыздар ма? (Сілтемелеріңіз ашылмады).