Салалар тізімі

Алаң

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ Термин: Жасанды интеллект Орысша баламасы: искусственный интеллект Ағылшынша: artificial intelligence Терминнің мағынасы Жасанды интеллект – компьютерлік жүйелер мен бағдарламалардың адамның ойлау, талдау, үйрену, шешім қабылдау сияқты зияткерлік әрекеттерін модельдеу қабілетін білдіретін ғылыми-техникалық термин. Толығырақ ...Яғни бұл – адам санасына тән кейбір қызметтерді техника арқылы жүзеге асыруға мүмкіндік беретін технологиялар жиынтығы. Неге «жасанды интеллект» деп аталады Бұл термин екі сөзден құралған: Жасанды – табиғи емес, адам қолымен жасалған деген мағынаны білдіреді. Интеллект – латын тіліндегі intellectus сөзінен шыққан, «ақыл», «зерде», «ойлау қабілеті» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан «жасанды интеллект» деген атау адам жасаған, бірақ ақыл-ой әрекетін орындай алатын жүйе деген ұғымды білдіреді. Терминнің пайда болуы Бұл термин ХХ ғасырдың ортасында ғылымда кең тарай бастады. Компьютерлік технологиялардың дамуына байланысты машиналарға адамның интеллектуалдық әрекеттерін үйрету мәселесі туындап, осы құбылысты сипаттау үшін «жасанды интеллект» атауы қалыптасты. Қазіргі уақытта бұл термин әлемнің барлық тілінде дерлік қолданылады. Қай салаларда қолданылады 1. Ақпараттық технологиялар саласында Жасанды интеллект бағдарламалау, деректерді талдау, машиналық оқыту, нейрожелілер сияқты бағыттарда кеңінен қолданылады. Мысалы: • мәтінді автоматты аудару; • сөйлеуді тану; • суреттерді талдау; • ұсыныс жүйелері. 2. Медицина саласында Жасанды интеллект ауруларды анықтау, медициналық суреттерді талдау, диагностика жүргізу сияқты жұмыстарда пайдаланылады. Мысалы, рентген немесе томография нәтижелерін талдау арқылы ауруды ерте анықтауға көмектеседі. 3. Білім беру саласында Соңғы жылдары білім беру жүйесінде де жасанды интеллект негізіндегі платформалар кең тарады. Олар: • студенттердің білім деңгейін талдау; • жеке оқу бағдарламасын құру; • автоматты тексеру жүйелері. 4. Бизнес және экономика саласында Көптеген компаниялар тұтынушылардың сұранысын талдау, маркетинг стратегиясын жасау, қызмет көрсету сапасын арттыру үшін жасанды интеллект технологияларын қолданады. 5. Медиа және әлеуметтік желілерде Әлеуметтік желілердегі контентті сұрыптау, ұсыныстар беру, жарнамаларды бағыттау сияқты қызметтер де жасанды интеллект алгоритмдері арқылы жүзеге асады. Қазіргі қолданысы Соңғы жылдары бұл термин Қазақстанда да жиі қолданылып келеді. Әсіресе: • цифрлық технологиялар бағдарламаларында; • IT саласындағы ғылыми еңбектерде; • мемлекеттік цифрландыру жобаларында; • білім беру бағдарламаларында. Қорытынды Жасанды интеллект – қазіргі ғылым мен технологияның ең маңызды бағыттарының бірі. Бұл термин қоғамның көптеген саласында қолданылып, жаңа технологиялық мүмкіндіктердің дамуына ықпал етіп отыр. Сондықтан ол қазіргі қазақ тіліндегі жаңа әрі кең қолданысқа енген терминдердің бірі болып саналады.
Искандир Еркеназ Мұханбедияқызы ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ Термин: Жасанды интеллект Орысша баламасы: искусственный интеллект Ағылшынша: artificial intelligence Терминнің мағынасы Жасанды интеллект – компьютерлік жүйелер мен бағдарламалардың адамның ойлау, талдау, үйрену, шешім қабылдау сияқты зияткерлік әрекеттерін модельдеу қабілетін білдіретін ғылыми-техникалық термин. Толығырақ ...Яғни бұл – адам санасына тән кейбір қызметтерді техника арқылы жүзеге асыруға мүмкіндік беретін технологиялар жиынтығы. Неге «жасанды интеллект» деп аталады Бұл термин екі сөзден құралған: Жасанды – табиғи емес, адам қолымен жасалған деген мағынаны білдіреді. Интеллект – латын тіліндегі intellectus сөзінен шыққан, «ақыл», «зерде», «ойлау қабілеті» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан «жасанды интеллект» деген атау адам жасаған, бірақ ақыл-ой әрекетін орындай алатын жүйе деген ұғымды білдіреді. Терминнің пайда болуы Бұл термин ХХ ғасырдың ортасында ғылымда кең тарай бастады. Компьютерлік технологиялардың дамуына байланысты машиналарға адамның интеллектуалдық әрекеттерін үйрету мәселесі туындап, осы құбылысты сипаттау үшін «жасанды интеллект» атауы қалыптасты. Қазіргі уақытта бұл термин әлемнің барлық тілінде дерлік қолданылады. Қай салаларда қолданылады 1. Ақпараттық технологиялар саласында Жасанды интеллект бағдарламалау, деректерді талдау, машиналық оқыту, нейрожелілер сияқты бағыттарда кеңінен қолданылады. Мысалы: • мәтінді автоматты аудару; • сөйлеуді тану; • суреттерді талдау; • ұсыныс жүйелері. 2. Медицина саласында Жасанды интеллект ауруларды анықтау, медициналық суреттерді талдау, диагностика жүргізу сияқты жұмыстарда пайдаланылады. Мысалы, рентген немесе томография нәтижелерін талдау арқылы ауруды ерте анықтауға көмектеседі. 3. Білім беру саласында Соңғы жылдары білім беру жүйесінде де жасанды интеллект негізіндегі платформалар кең тарады. Олар: • студенттердің білім деңгейін талдау; • жеке оқу бағдарламасын құру; • автоматты тексеру жүйелері. 4. Бизнес және экономика саласында Көптеген компаниялар тұтынушылардың сұранысын талдау, маркетинг стратегиясын жасау, қызмет көрсету сапасын арттыру үшін жасанды интеллект технологияларын қолданады. 5. Медиа және әлеуметтік желілерде Әлеуметтік желілердегі контентті сұрыптау, ұсыныстар беру, жарнамаларды бағыттау сияқты қызметтер де жасанды интеллект алгоритмдері арқылы жүзеге асады. Қазіргі қолданысы Соңғы жылдары бұл термин Қазақстанда да жиі қолданылып келеді. Әсіресе: • цифрлық технологиялар бағдарламаларында; • IT саласындағы ғылыми еңбектерде; • мемлекеттік цифрландыру жобаларында; • білім беру бағдарламаларында. Қорытынды Жасанды интеллект – қазіргі ғылым мен технологияның ең маңызды бағыттарының бірі. Бұл термин қоғамның көптеген саласында қолданылып, жаңа технологиялық мүмкіндіктердің дамуына ықпал етіп отыр. Сондықтан ол қазіргі қазақ тіліндегі жаңа әрі кең қолданысқа енген терминдердің бірі болып саналады.
14.03.2026 08:46 | 0 | 0
Выветренный слой – морылған қабат “Морылған” сөзі де қазақ тіліндегі “мүжілу”, “үгітілу” ұғымдарымен мағыналас, бірақ терминологиялық тұрғыдан алсақ, “мүжілу” (weathering/выветривание) – геология мен археологияда қалыптасқан ресми термин. Археологияда “weathered layer” (мүжілген қабат) Толығырақ ...деп көбіне мәдени қабаттың ең беткі, сыртқы ортаның әсеріне көп ұшыраған бөлігін атайды. Морылу – көбіне заттың (мысалы, темірдің немесе матаның) тозуына, шіруіне көбірек келеді. Мүжілу – топырақтың, тастың және тұтас қабаттың физикалық-химиялық өзгеруіне көбірек тән. Орыс тіліндегі "выветривание" термині қазақ геологиялық мектебінде бұрыннан "мүжілу" немесе "үгітілу" деп аударылып келеді. "Мүжілген қабат" тіркесі тау жынысының бастапқы беріктігін жоғалтып, сыртқы факторлардың әсеріне ұшыраған күйін дәл сипаттайды. Сондықтан ғылыми айналымда осы нұсқаны бекітуді ұсынамын. Термин: Prompt – Промт Ұсынылатын қазақша баламасы: Нұсқау Аудару қажеттілігі: Тілдік тазалық (Пуризм) принципі: Қазақ тілі – өз ішкі ресурстары арқылы жаңа ұғымдарды жасауға қауқарлы бай тіл. Кез келген шетелдік сөзді (промт, блокчейн, хаб т.б.) сол күйінде қабылдай беру тілдің фонетикалық және лексикалық жүйесін шұбарлайды. “Нұсқау” сөзі – қазақ тіліндегі байырғы, түсінікті және логикалық тұрғыдан “prompt” ұғымына толық сәйкес келетін сөз. Мағыналық сәйкестік (Semantic equivalence): Жасанды интеллект контекстіндегі “prompt” – бұл жүйенің белгілі бір нәтиже беруіне бағытталған алгоритмдік тапсырма. Қазақ тіліндегі “Нұсқау” сөзі – белгілі бір істі істеудің жол-жобасын көрсету дегенді білдіреді. Пайдаланушы ЖИ-ге сұрақ қойғанда, оған жауаптың құрылымын, стилін және мазмұнын “нұсқайды”. Сондықтан бұл – ең дәл балама деп ойлаймын Қолданушыға түсініктілігі: Ғылыми термин тек мамандарға емес, жалпы халыққа, әсіресе мектеп оқушылары мен студенттерге түсінікті болуы тиіс. “Промт” – мағынасы жабық, жат сөз. Ал “Нұсқау” сөзі қолданушыға ЖИ-ден не талап етіліп тұрғанын бірден ұғындырады. Бұл цифрлық сауаттылықты арттыруға көмектеседі.
Шардарбекова Асылзат Выветренный слой – морылған қабат “Морылған” сөзі де қазақ тіліндегі “мүжілу”, “үгітілу” ұғымдарымен мағыналас, бірақ терминологиялық тұрғыдан алсақ, “мүжілу” (weathering/выветривание) – геология мен археологияда қалыптасқан ресми термин. Археологияда “weathered layer” (мүжілген қабат) Толығырақ ...деп көбіне мәдени қабаттың ең беткі, сыртқы ортаның әсеріне көп ұшыраған бөлігін атайды. Морылу – көбіне заттың (мысалы, темірдің немесе матаның) тозуына, шіруіне көбірек келеді. Мүжілу – топырақтың, тастың және тұтас қабаттың физикалық-химиялық өзгеруіне көбірек тән. Орыс тіліндегі "выветривание" термині қазақ геологиялық мектебінде бұрыннан "мүжілу" немесе "үгітілу" деп аударылып келеді. "Мүжілген қабат" тіркесі тау жынысының бастапқы беріктігін жоғалтып, сыртқы факторлардың әсеріне ұшыраған күйін дәл сипаттайды. Сондықтан ғылыми айналымда осы нұсқаны бекітуді ұсынамын. Термин: Prompt – Промт Ұсынылатын қазақша баламасы: Нұсқау Аудару қажеттілігі: Тілдік тазалық (Пуризм) принципі: Қазақ тілі – өз ішкі ресурстары арқылы жаңа ұғымдарды жасауға қауқарлы бай тіл. Кез келген шетелдік сөзді (промт, блокчейн, хаб т.б.) сол күйінде қабылдай беру тілдің фонетикалық және лексикалық жүйесін шұбарлайды. “Нұсқау” сөзі – қазақ тіліндегі байырғы, түсінікті және логикалық тұрғыдан “prompt” ұғымына толық сәйкес келетін сөз. Мағыналық сәйкестік (Semantic equivalence): Жасанды интеллект контекстіндегі “prompt” – бұл жүйенің белгілі бір нәтиже беруіне бағытталған алгоритмдік тапсырма. Қазақ тіліндегі “Нұсқау” сөзі – белгілі бір істі істеудің жол-жобасын көрсету дегенді білдіреді. Пайдаланушы ЖИ-ге сұрақ қойғанда, оған жауаптың құрылымын, стилін және мазмұнын “нұсқайды”. Сондықтан бұл – ең дәл балама деп ойлаймын Қолданушыға түсініктілігі: Ғылыми термин тек мамандарға емес, жалпы халыққа, әсіресе мектеп оқушылары мен студенттерге түсінікті болуы тиіс. “Промт” – мағынасы жабық, жат сөз. Ал “Нұсқау” сөзі қолданушыға ЖИ-ден не талап етіліп тұрғанын бірден ұғындырады. Бұл цифрлық сауаттылықты арттыруға көмектеседі.
14.03.2026 06:30 | 0 | 0
Бүгінгі талқылағым келетін тақырыптардың бірі «алгоритм» және «дискурс» терминдері. Терминологиялық жүйе – кез келген тілдің ғылыми даму деңгейін айқындайтын маңызды көрсеткіштердің бірі. Ғылым мен мәдениет салаларында жаңа ұғымдардың көбеюі оларды дәл Толығырақ ...әрі түсінікті атаумен бекітуді талап етеді. Мәселен, соңғы жылдары ақпараттық технология саласында кеңінен қолданылып жүрген “алгоритм” термині бар. Бұл ұғым белгілі бір мәселені шешуге арналған нақты әрекеттердің жүйелі тізбегін білдіреді. Термин халықаралық ғылыми айналымда араб ғалымы Мұхаммед әл-Хорезми есімімен байланысты қалыптасқан. Сондықтан бұл сөз көптеген тілдерде өзгеріссіз немесе аздаған фонетикалық бейімделумен қолданылады. Қазақ тілінде де “алгоритм” түрінде орныққан нұсқасы ғылыми дәстүрге сәйкес келеді. Кейде оны “есептеу тәртібі” немесе “әрекет реті” деп түсіндіру ұсынылады, алайда бұл тіркестер терминнің толық ғылыми мазмұнын бере алмайды. Сол себепті халықаралық ғылыми атауды сақтау ғылыми коммуникацияның дәлдігіне қызмет етеді. Тағы бір мысал – лингвистика мен әлеуметтік ғылымдарда жиі қолданылатын “дискурс” термині. Бұл ұғым тек мәтінді ғана емес, белгілі бір әлеуметтік, мәдени және коммуникативтік жағдайдағы тілдік әрекетті білдіреді. Яғни дискурс – тілдік бірліктердің ғана жиынтығы емес, сонымен қатар сөйлеушінің мақсаты, тыңдаушының қабылдауы және қоғамдық контекстпен тығыз байланысты күрделі құбылыс. Кейбір еңбектерде бұл термин “сөйлеу кеңістігі” немесе “мәтіндік орта” деп аударылып жүр. Дегенмен мұндай аудармалар оның толық ғылыми мәнін жеткізе алмайды. Сондықтан “дискурс” терминінің халықаралық ғылыми нұсқасын сақтау орынды деп ойлаймын.
Едресова Томирис Бүгінгі талқылағым келетін тақырыптардың бірі «алгоритм» және «дискурс» терминдері. Терминологиялық жүйе – кез келген тілдің ғылыми даму деңгейін айқындайтын маңызды көрсеткіштердің бірі. Ғылым мен мәдениет салаларында жаңа ұғымдардың көбеюі оларды дәл Толығырақ ...әрі түсінікті атаумен бекітуді талап етеді. Мәселен, соңғы жылдары ақпараттық технология саласында кеңінен қолданылып жүрген “алгоритм” термині бар. Бұл ұғым белгілі бір мәселені шешуге арналған нақты әрекеттердің жүйелі тізбегін білдіреді. Термин халықаралық ғылыми айналымда араб ғалымы Мұхаммед әл-Хорезми есімімен байланысты қалыптасқан. Сондықтан бұл сөз көптеген тілдерде өзгеріссіз немесе аздаған фонетикалық бейімделумен қолданылады. Қазақ тілінде де “алгоритм” түрінде орныққан нұсқасы ғылыми дәстүрге сәйкес келеді. Кейде оны “есептеу тәртібі” немесе “әрекет реті” деп түсіндіру ұсынылады, алайда бұл тіркестер терминнің толық ғылыми мазмұнын бере алмайды. Сол себепті халықаралық ғылыми атауды сақтау ғылыми коммуникацияның дәлдігіне қызмет етеді. Тағы бір мысал – лингвистика мен әлеуметтік ғылымдарда жиі қолданылатын “дискурс” термині. Бұл ұғым тек мәтінді ғана емес, белгілі бір әлеуметтік, мәдени және коммуникативтік жағдайдағы тілдік әрекетті білдіреді. Яғни дискурс – тілдік бірліктердің ғана жиынтығы емес, сонымен қатар сөйлеушінің мақсаты, тыңдаушының қабылдауы және қоғамдық контекстпен тығыз байланысты күрделі құбылыс. Кейбір еңбектерде бұл термин “сөйлеу кеңістігі” немесе “мәтіндік орта” деп аударылып жүр. Дегенмен мұндай аудармалар оның толық ғылыми мәнін жеткізе алмайды. Сондықтан “дискурс” терминінің халықаралық ғылыми нұсқасын сақтау орынды деп ойлаймын.
14.03.2026 02:19 | 0 | 0

Кітаптар