Салалар тізімі

Алаң

Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды дамуы жаңа ұғымдар мен терминдердің пайда болуына алып келді. Ғылыми терминдер белгілі бір ғылым саласындағы арнайы ұғымдарды нақты және дәл білдіру үшін қолданылады. «Глобализация» сөзі латын Толығырақ ...тіліндегі globus – «жер шары», «әлем» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин әлем елдерінің экономикалық, мәдени және саяси байланыстарының күшею процесін сипаттайды. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 95] Қазіргі уақытта «глобализация» термині саясаттану, экономика, социология және халықаралық қатынастар саласында жиі қолданылады. Кейбір ғалымдар бұл ұғымды «жаһандану» деп аударып қолданады. Дегенмен ғылыми әдебиеттерде екі нұсқа да қатар кездеседі. «Цифрландыру» термині латын тіліндегі digitus – «сан», «сандық белгі» деген сөзінен шыққан. Бұл термин ақпаратты сандық форматқа көшіру немесе технологиялық процестерді сандық жүйе арқылы басқару мағынасында қолданылады. Термин қазақ тіліне негізінен орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 203] Қазіргі кезде «цифрландыру» сөзі мемлекеттік басқару, экономика, білім беру және ақпараттық технология салаларында кеңінен қолданылады. Қазақстандағы мемлекеттік бағдарламаларда да бұл термин жиі кездеседі. Сондықтан оның қолданысы ғылыми және қоғамдық тілде тұрақты қалыптасқан. «Кибер» сөзі грек тіліндегі kybernetes – «басқарушы», «жетекші» деген мағынаны білдіреді. Ал «қауіпсіздік» сөзі белгілі бір жүйені немесе ақпаратты қауіптен қорғау мағынасында қолданылады. Бұл термин компьютерлік жүйелер мен ақпараттық желілерді қорғау ғылымын білдіреді. Термин қазақ тіліне негізінен ағылшын және орыс тілдері арқылы енген. [4, 278] Қазіргі уақытта «киберқауіпсіздік» термині ақпараттық технология, мемлекеттік басқару және әскери салада кеңінен қолданылады. Ғылыми еңбектерде және халықаралық құжаттарда да жиі кездеседі. Сондықтан бұл терминнің қазақ тіліндегі қолданысы ғылыми айналымда дұрыс қалыптасқан деп айтуға болады. «Кибернетика» сөзі грек тіліндегі kybernetike – «басқару өнері» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылымда әртүрлі жүйелерді, әсіресе техникалық, биологиялық және әлеуметтік жүйелерді басқару мен байланыс процестерін зерттейтін ғылым саласын білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [1, 198] Қазіргі кезде «кибернетика» термині информатика, инженерия және басқару теориясы салаларында кеңінен қолданылады. Университет оқулықтарында, ғылыми зерттеулерде және техникалық әдебиеттерде жиі кездеседі. Термин халықаралық сипатқа ие болғандықтан, қазақ тілінде де сол күйінде қолданылып келеді. Сондықтан оның қолданысы ғылыми тілде тұрақты қалыптасқан деп айтуға болады.
Талғатқызы Ақниет Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды дамуы жаңа ұғымдар мен терминдердің пайда болуына алып келді. Ғылыми терминдер белгілі бір ғылым саласындағы арнайы ұғымдарды нақты және дәл білдіру үшін қолданылады. «Глобализация» сөзі латын Толығырақ ...тіліндегі globus – «жер шары», «әлем» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин әлем елдерінің экономикалық, мәдени және саяси байланыстарының күшею процесін сипаттайды. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 95] Қазіргі уақытта «глобализация» термині саясаттану, экономика, социология және халықаралық қатынастар саласында жиі қолданылады. Кейбір ғалымдар бұл ұғымды «жаһандану» деп аударып қолданады. Дегенмен ғылыми әдебиеттерде екі нұсқа да қатар кездеседі. «Цифрландыру» термині латын тіліндегі digitus – «сан», «сандық белгі» деген сөзінен шыққан. Бұл термин ақпаратты сандық форматқа көшіру немесе технологиялық процестерді сандық жүйе арқылы басқару мағынасында қолданылады. Термин қазақ тіліне негізінен орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 203] Қазіргі кезде «цифрландыру» сөзі мемлекеттік басқару, экономика, білім беру және ақпараттық технология салаларында кеңінен қолданылады. Қазақстандағы мемлекеттік бағдарламаларда да бұл термин жиі кездеседі. Сондықтан оның қолданысы ғылыми және қоғамдық тілде тұрақты қалыптасқан. «Кибер» сөзі грек тіліндегі kybernetes – «басқарушы», «жетекші» деген мағынаны білдіреді. Ал «қауіпсіздік» сөзі белгілі бір жүйені немесе ақпаратты қауіптен қорғау мағынасында қолданылады. Бұл термин компьютерлік жүйелер мен ақпараттық желілерді қорғау ғылымын білдіреді. Термин қазақ тіліне негізінен ағылшын және орыс тілдері арқылы енген. [4, 278] Қазіргі уақытта «киберқауіпсіздік» термині ақпараттық технология, мемлекеттік басқару және әскери салада кеңінен қолданылады. Ғылыми еңбектерде және халықаралық құжаттарда да жиі кездеседі. Сондықтан бұл терминнің қазақ тіліндегі қолданысы ғылыми айналымда дұрыс қалыптасқан деп айтуға болады. «Кибернетика» сөзі грек тіліндегі kybernetike – «басқару өнері» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылымда әртүрлі жүйелерді, әсіресе техникалық, биологиялық және әлеуметтік жүйелерді басқару мен байланыс процестерін зерттейтін ғылым саласын білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [1, 198] Қазіргі кезде «кибернетика» термині информатика, инженерия және басқару теориясы салаларында кеңінен қолданылады. Университет оқулықтарында, ғылыми зерттеулерде және техникалық әдебиеттерде жиі кездеседі. Термин халықаралық сипатқа ие болғандықтан, қазақ тілінде де сол күйінде қолданылып келеді. Сондықтан оның қолданысы ғылыми тілде тұрақты қалыптасқан деп айтуға болады.
11.03.2026 02:23 | 0 | 1
Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды дамуына байланысты қазақ тіліне көптеген жаңа ғылыми терминдер енуде. Бұл терминдердің басым бөлігі халықаралық атаулар болғандықтан, олар қазақ тіліне көбінесе орыс және ағылшын тілдері арқылы Толығырақ ...қабылданып, ғылыми айналымда кеңінен қолданылып келеді. Келесі қарастыратын термин: Генетика. «Генетика» сөзі грек тіліндегі genesis – «шығу тегі», «пайда болу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылымға XIX ғасырдың соңында енгізілген. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [1, 412] Қазіргі кезде «генетика» термині биология ғылымында кеңінен қолданылады. Университет оқулықтарында, ғылыми мақалаларда және мектеп бағдарламасында жиі кездеседі. Термин халықаралық атауға ие болғандықтан, қазақ тілінде де аударылмай, сол күйінде қабылданған. Сондықтан бұл терминнің қолданысы тұрақты деп айтуға болады. Менің пікірім: меніңше, «генетика» терминін аудармай қолдану дұрыс. Себебі бұл – бүкіл әлем ғылымында бірдей қолданылатын халықаралық термин. Егер оны толық қазақшалауға тырыссақ, ғылыми мағынасы дәл берілмеуі мүмкін. Заман талабына байланысты кең таралған тағы бір термин: Экология. «Экология» сөзі грек тіліндегі oikos – «үй», «тіршілік ортасы» және logos – «ілім» деген сөздерден шыққан. Бұл термин ғылымда тірі ағзалардың қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылымды білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [2, 185] Бүгінгі таңда «экология» сөзі ғылыми еңбектерде ғана емес, күнделікті өмірде де жиі қолданылады. Кейбір зерттеушілер «табиғаттану ортасы» немесе «қоршаған орта ғылымы» деген балама ұсынғанымен, халықаралық термин ретінде «экология» сөзі кеңінен орныққан. Менің пікірім: меніңше, «экология» термині қазіргі тілдік қолданыста өте орнығып кеткен. Сондықтан оны өзгертпей қолдану орынды. Дегенмен «қоршаған орта» сияқты қазақша түсініктермен бірге қолдану тілдің түсініктілігін арттыра түседі. Қазіргі ғылымда кең тараған тағы бір термин: Инновация. «Инновация» сөзі латын тіліндегі innovatio – «жаңарту», «жаңалық енгізу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин қазақ тіліне негізінен орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 256] Қазақстандағы ғылыми зерттеулерде, білім беру жүйесінде және экономика саласында бұл термин өте жиі қолданылады. Кейде «жаңашылдық» немесе «жаңалық енгізу» деген баламалары ұсынылады. Дегенмен ғылыми әдебиеттерде «инновация» термині халықаралық нұсқада қалыптасқан. Менің пікірім: меніңше, «инновация» терминінің орнына кей жағдайда «жаңашылдық» деген қазақша баламасын қолдануға болады. Бұл сөз мағына жағынан түсінікті әрі қазақ тілінің мүмкіндігін көрсетеді. Келесі термин: Робототехника. «Робот» сөзі алғаш чех жазушысы Карел Чапектің шығармасында қолданылған. Ал «техника» сөзі грек тіліндегі techne – «өнер», «шеберлік» деген мағынаны білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [4, 301] Қазіргі таңда «робототехника» термині инженерия, ақпараттық технология және өндіріс саласында кеңінен қолданылады. Бұл термин де халықаралық сипатқа ие болғандықтан, қазақ тілінде аударылмай қолданылады. Сондықтан оның ғылыми айналымдағы қолданысы дұрыс қалыптасқан деп айтуға болады. Менің пікірім: меніңше, «робототехника» термині ғылым мен техника саласында нақты ұғымды білдіреді. Сондықтан оны өзгеріссіз қолданған дұрыс. Алайда түсіндіру кезінде «робот жасау технологиясы» сияқты қазақша тіркестерді қосып айту ұғымды жеңіл түсінуге көмектеседі.
Нурсултанова Улбосын Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды дамуына байланысты қазақ тіліне көптеген жаңа ғылыми терминдер енуде. Бұл терминдердің басым бөлігі халықаралық атаулар болғандықтан, олар қазақ тіліне көбінесе орыс және ағылшын тілдері арқылы Толығырақ ...қабылданып, ғылыми айналымда кеңінен қолданылып келеді. Келесі қарастыратын термин: Генетика. «Генетика» сөзі грек тіліндегі genesis – «шығу тегі», «пайда болу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылымға XIX ғасырдың соңында енгізілген. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [1, 412] Қазіргі кезде «генетика» термині биология ғылымында кеңінен қолданылады. Университет оқулықтарында, ғылыми мақалаларда және мектеп бағдарламасында жиі кездеседі. Термин халықаралық атауға ие болғандықтан, қазақ тілінде де аударылмай, сол күйінде қабылданған. Сондықтан бұл терминнің қолданысы тұрақты деп айтуға болады. Менің пікірім: меніңше, «генетика» терминін аудармай қолдану дұрыс. Себебі бұл – бүкіл әлем ғылымында бірдей қолданылатын халықаралық термин. Егер оны толық қазақшалауға тырыссақ, ғылыми мағынасы дәл берілмеуі мүмкін. Заман талабына байланысты кең таралған тағы бір термин: Экология. «Экология» сөзі грек тіліндегі oikos – «үй», «тіршілік ортасы» және logos – «ілім» деген сөздерден шыққан. Бұл термин ғылымда тірі ағзалардың қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылымды білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [2, 185] Бүгінгі таңда «экология» сөзі ғылыми еңбектерде ғана емес, күнделікті өмірде де жиі қолданылады. Кейбір зерттеушілер «табиғаттану ортасы» немесе «қоршаған орта ғылымы» деген балама ұсынғанымен, халықаралық термин ретінде «экология» сөзі кеңінен орныққан. Менің пікірім: меніңше, «экология» термині қазіргі тілдік қолданыста өте орнығып кеткен. Сондықтан оны өзгертпей қолдану орынды. Дегенмен «қоршаған орта» сияқты қазақша түсініктермен бірге қолдану тілдің түсініктілігін арттыра түседі. Қазіргі ғылымда кең тараған тағы бір термин: Инновация. «Инновация» сөзі латын тіліндегі innovatio – «жаңарту», «жаңалық енгізу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин қазақ тіліне негізінен орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 256] Қазақстандағы ғылыми зерттеулерде, білім беру жүйесінде және экономика саласында бұл термин өте жиі қолданылады. Кейде «жаңашылдық» немесе «жаңалық енгізу» деген баламалары ұсынылады. Дегенмен ғылыми әдебиеттерде «инновация» термині халықаралық нұсқада қалыптасқан. Менің пікірім: меніңше, «инновация» терминінің орнына кей жағдайда «жаңашылдық» деген қазақша баламасын қолдануға болады. Бұл сөз мағына жағынан түсінікті әрі қазақ тілінің мүмкіндігін көрсетеді. Келесі термин: Робототехника. «Робот» сөзі алғаш чех жазушысы Карел Чапектің шығармасында қолданылған. Ал «техника» сөзі грек тіліндегі techne – «өнер», «шеберлік» деген мағынаны білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [4, 301] Қазіргі таңда «робототехника» термині инженерия, ақпараттық технология және өндіріс саласында кеңінен қолданылады. Бұл термин де халықаралық сипатқа ие болғандықтан, қазақ тілінде аударылмай қолданылады. Сондықтан оның ғылыми айналымдағы қолданысы дұрыс қалыптасқан деп айтуға болады. Менің пікірім: меніңше, «робототехника» термині ғылым мен техника саласында нақты ұғымды білдіреді. Сондықтан оны өзгеріссіз қолданған дұрыс. Алайда түсіндіру кезінде «робот жасау технологиясы» сияқты қазақша тіркестерді қосып айту ұғымды жеңіл түсінуге көмектеседі.
11.03.2026 02:21 | 0 | 1
Заманның дамуына байланысты қазақ тіліне көптеген ғылыми терминдер енді. Мысалы: Нанотехника деген сөзді алайық. Шығу тегі: «Нано» сөзі грек тіліндегі nanos – «өте ұсақ» деген мағынаны білдіреді. «Технология» сөзі де Толығырақ ...грек тілінен шыққан. Бұл термин қазақ тіліне негізінен ағылшын және орыс тілдері арқылы енді. [1, 537] Қазақ тілінде «нанотехнология» термині ғылыми әдебиеттерде, жоғары оқу орындарының оқулықтарында кеңінен қолданылады. Термин халықаралық атау болғандықтан аударылмай, сол күйінде қабылданған. Сондықтан қазіргі таңда дұрыс, әрі тұрақты қолданылып келе жатқан термин деп айтуға болады. Жаһандану дәуірінде «цифрландыру»деген сөзді жиі пайдаланып жүрміз. Ол орыстың цифравизация деген сөзінің калька аудармасы. Меніңше, сандық технологияға көшу деген терминді қолданған әлдеқайда дұрыс. Биотехнология сөзі. «Био» – грек тіліндегі bios («өмір»), «технология» – грек тіліндегі techne («өнер, тәсіл») және logos («ілім») сөздерінен шыққан. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [2, 220] Бұл термин Қазақстандағы ғылыми мақалаларда, университет пәндерінде жиі кездеседі. Термин аударылмай, халықаралық нұсқада қолданылып келеді. Сондықтан қолданысы дұрыс қалыптасқан. Заман ағымына байланысты ғылымға енген тағы бір термин: Киберқауіпсіздік. «Кибер» сөзі грек тіліндегі kybernetes – «басқарушы» деген мағынадан шыққан. Бұл термин қазіргі кезде ағылшын тіліндегі cybersecurity сөзінен алынған. Меніңше, бұл термин қолданысы дұрыс, бірақ желі қауіпсіздігі деген нұсқа да жаман емес. Әр сөзді барынша қазақшаландыру керек деп ойлаймын. [3, 379] Келесі қарастыратын термин: жасанды интеллект. «Жасанды интеллект» термині ағылшын тіліндегі Artificial Intelligence (AI) сөзінен шыққан. Бұл термин алғаш ғылыми айналымға 1950-жылдары енгізілді. Бұл термин өте сәтті аударма деп ойлаймын. Себебі кейде тілге жаңа сөздер енген кезде оның түпкі мағынасын ауыстыру маңызды емес.
Гүлзат Заманның дамуына байланысты қазақ тіліне көптеген ғылыми терминдер енді. Мысалы: Нанотехника деген сөзді алайық. Шығу тегі: «Нано» сөзі грек тіліндегі nanos – «өте ұсақ» деген мағынаны білдіреді. «Технология» сөзі де Толығырақ ...грек тілінен шыққан. Бұл термин қазақ тіліне негізінен ағылшын және орыс тілдері арқылы енді. [1, 537] Қазақ тілінде «нанотехнология» термині ғылыми әдебиеттерде, жоғары оқу орындарының оқулықтарында кеңінен қолданылады. Термин халықаралық атау болғандықтан аударылмай, сол күйінде қабылданған. Сондықтан қазіргі таңда дұрыс, әрі тұрақты қолданылып келе жатқан термин деп айтуға болады. Жаһандану дәуірінде «цифрландыру»деген сөзді жиі пайдаланып жүрміз. Ол орыстың цифравизация деген сөзінің калька аудармасы. Меніңше, сандық технологияға көшу деген терминді қолданған әлдеқайда дұрыс. Биотехнология сөзі. «Био» – грек тіліндегі bios («өмір»), «технология» – грек тіліндегі techne («өнер, тәсіл») және logos («ілім») сөздерінен шыққан. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [2, 220] Бұл термин Қазақстандағы ғылыми мақалаларда, университет пәндерінде жиі кездеседі. Термин аударылмай, халықаралық нұсқада қолданылып келеді. Сондықтан қолданысы дұрыс қалыптасқан. Заман ағымына байланысты ғылымға енген тағы бір термин: Киберқауіпсіздік. «Кибер» сөзі грек тіліндегі kybernetes – «басқарушы» деген мағынадан шыққан. Бұл термин қазіргі кезде ағылшын тіліндегі cybersecurity сөзінен алынған. Меніңше, бұл термин қолданысы дұрыс, бірақ желі қауіпсіздігі деген нұсқа да жаман емес. Әр сөзді барынша қазақшаландыру керек деп ойлаймын. [3, 379] Келесі қарастыратын термин: жасанды интеллект. «Жасанды интеллект» термині ағылшын тіліндегі Artificial Intelligence (AI) сөзінен шыққан. Бұл термин алғаш ғылыми айналымға 1950-жылдары енгізілді. Бұл термин өте сәтті аударма деп ойлаймын. Себебі кейде тілге жаңа сөздер енген кезде оның түпкі мағынасын ауыстыру маңызды емес.
10.03.2026 01:15 | 0 | 1

Кітаптар