Taqyr kedeılik
Kedeılikke “taqyr” sóziniń tirkesýi kerek emes dep esepteımin. Sebebi “kedeı” sóziniń maǵynasy “taqyr” sózinsiz-aq jaǵdaıdyń múshkil ekenin, aqshasynyń az ekenin túsinýge bolady.
“Taqyr” maǵynasyn “joq,múldem” maǵynasynda qoldaný kerek Tolyǵyraq ...bolsa, ekinshi tirkesken sózde sóz maǵynasyn asha almaıtyn qabileti bolýy kerek. Mysaly: taqyr bas- bas sózi múshe, al basta shashtyń joq ekenin bildirý maqsatynda “taqyr” qosylyp tur. Al tek “kedeı” sózi arqyly aqshanyń, jaǵdaıdyń “joq” maǵynasyn túsinip turmyz.
“Úzilissizdik” sózin- toqtamsyz, toqtaýsyz, úzdiksiz degen sózdermen almastyrǵan durys dep esepteımin.
Sebebi-úzilis belgili bir ýaqyt arasyndaǵy toqtaý kezeńi. Ol úshin belgilengen ýaqyt shekteýligi bolýy kerek dep esepteımin. Al is-árekettiń toqtamaı, árkez bolyp otyrǵanyn túsindirgimiz kelse, “úzilissiz” emes, “úzdiksiz” dep aıtqan jón dep oılaımyn. Sebebi: “úzilissiz sabaq”, “úzilissiz jarys”, “úzilissiz jumys” bolýy múmkin, biraq “úzilissiz tamaq jasaý”, “úzilissiz aınaǵa qaraý” tirkesterinde tamaqtyń bir ýaqytta piseri anyq, pisý úshin úzilistiń keregi de joq. Al aınaǵa bir orynda turyp 24/7 qarap turý- logıkalyq turǵydan sáıkes kelmeıtin dúnıe. Eger “úzdiksiz tamaq jasaý” dep alsaq, “tamaqty ár kún saıyn, ár saǵat saıyn” jasalǵanyn bilemiz. Iaǵnı mólsher jaǵynan da tamaqtyń kóleminiń kóp ekenin túsinýge de múmkindik alamyz.
Eger olaı bolmaıtyn jaǵdaıda: “úzdiksiz” sózi men “úzilissiz” sózin qatar, teń maǵynada qoldanbaýymyz kerek. Sebebi, búgin kúni boıy úzilissiz maqala jazyp, saıtqa júktep, bir kúnde jumysty bitirýge bolady. Al, “úzdiksiz” zertteý jumysyn jasap, kitap jazýǵa bolady. Al sol kitapty jazý úshin búgin 1 saǵat jumys jasap, erteń 2 saǵat jumys jasaýymyz múmkin. Biraq zertteý jumysy úzdiksiz júrip jatqanyn kóremiz.
Mine, osyndaı mánde “úzilissiz”sózin “úzdiksiz” sózimen TEŃ dárejede qoldanýǵa qarsymyn.
OŃ-OŃ EMESTİK
OŃ- (polojıtelnyı) maǵynasynda qoldanylsa, “oń emes” maǵynasyndaǵy sózdi “teris” sózimen almastyrǵan jón. Sebebi: Qara- “chórnyı” bolsa, aq-“qara emes” “ ne chórnyı”, ashyq- “otkryta», ashyq “emes”- «ne otkryta» bolýy tıis edi. Biraq bul sózderdiń lıngvısıkalyq, logıkalyq turǵydan qısynsyz ekenin baıqaýǵa bolady. Sol úshin de til biliminde: aq-qara, ashyq-jabyq bolyp qoldanylady.
Negizinen, antonım mándi sózderdi “emes” sózimen tirkestirgen durys emes dep esepteımin. Osy pikirge oraı, “oń emes” sózin “teris” sózimen almastyrǵan jón. Sonda “teris”- otrısatelnyı bolyp ózgeredi.
Eskertý! Habarlama qaldyrý úshin saıtqa kirý kerek.
Sarapshy mamandar
Taqyr kedeı – túgi joq, naǵyz kedeı. Bıyl baı bolsań, endigi jyly taqyr kedeı bolyp qalýyń da op-ońaı (Ǵ.Músirepov, Ulpan).
Taqyr kedeı – mańdaıynda túgi joq jarly. El baılyǵy ózimde, Til Tolyǵyraq ...baılyǵy sózimde, Maly joq taqyr kedeı den, Ótirik jala jappaǵyn (Jambyl). Keńesbaev İ. Frazeologıalyq sózdik. - Almaty: "Arys" baspasy, 2007. - 800 b.