Belok - aqýyz (endi nárýyz shyǵypty).
Organızm - aǵza (bul sóz naqty balama bola almaıdy deıdi).
Veshestvo - zattek (medısına mamandary vesh pen veshestvony «zat" sózimen aıtady, ózderi usynǵan "zattek» qaıda qaldy?)
Emdám Tolyǵyraq ...(dıeta), sýsamyr (dıabet), qurt aýrýy (týberkýlez), tyrysqaq (holera), t.b. óz uǵymymyzǵa saı, keıbirin ýaqyt týdyrǵan, keıbiri baıaǵydan kele jatqan sózderimiz tipti termın bolýǵa jaramaı ma?
Eskertý! Habarlama qaldyrý úshin saıtqa kirý kerek.
Sarapshy mamandar
«Sózinshe" degen sóz ábden sińip bara jatyr. Jeke blogerlerdi qoıyp, memlekettik arnalar da erkin qoldana bastady. "Onyń sózinshe" - "po ego slovam". Taza qoıyrtpaq kálka. Taza qazaqtyń qulaǵyn tebedi. "Onyń aıtýynsha» qaıda ketti?
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Qaıyrly kún!
Ezoptyń mysaldaryn aýdarǵanymda, oqyrmandar «qýyp berdi" degen tirkeske daý aıtyp jatyr. "It pen túlki" mysalynyń alǵashqy jolyn "Ańshy ıti arystandy kórip qalyp, qýyp berdi" dep aýdarǵan edim. Jergilikti sóz Tolyǵyraq ...deýshiler barshylyq. Buǵan qalaı qaraısyzdar? "Ohotnıchá sobaka ývıdela lva ı brosılas za nım» degenniń aýdarmasy.
Ezoptyń mysaldaryn aýdarǵanymda, oqyrmandar «qýyp berdi" degen tirkeske daý aıtyp jatyr. "It pen túlki" mysalynyń alǵashqy jolyn "Ańshy ıti arystandy kórip qalyp, qýyp berdi" dep aýdarǵan edim. Jergilikti sóz Tolyǵyraq ...deýshiler barshylyq. Buǵan qalaı qaraısyzdar? "Ohotnıchá sobaka ývıdela lva ı brosılas za nım» degenniń aýdarmasy.
Qaıyrly kún. Ańshy ıti – sobaka ohotnıka. Ańshy ıti emes, «ohotnıchá sobaka» – ańshylyq ıt, ańshy ıt degen durys.
"Ańshylyq ıt arystandy kórip qalyp, qýalaı jóneldi", "Ańshylyq ıt arystandy kóre Tolyǵyraq ... sala, izine tústi" degen sıaqty nusqany qarastyryp kórińiz. «Qýyp berdi» degenińiz óńirlerdiń bárinde birdeı qoldanyla ma? Barsha oqyrmanǵa túsinikti bola ma? Oqyrman qaýym «Qýyp neni berdi?» degen oıǵa ketýi de múmkin. Qýalaı jónelse, izine tússe nemese osyǵan jýyq mándes sózben almastyrsa, áldeqaıda túsinikti bolar edi.
Arystan nemese aıý bolsa da kútpegen jerden ıttiń arsyldap qýyp kele jatqanynan, bastapqy kezde úrkip, qasha ketýi tabıǵatta kezdesip jatady. *Qýalaı jónelgeni* ıttiń arystannan basym ekenin bildirmeıdi, kez kelgen tirshilik ıesinde «Ózin-ózi saqtaý túısigi» bolady.
Sheteldik týyndylardyń aýdarmasyn tek belgili bir fılolog mamandar ǵana túsinetindeı emes, qarapaıym oqyrmanǵa qarapaıym tilmen jetkizilgeni jón.
qýyp berdi-, qýalaı jóneldi+
Negizi "qýyp berdi" tirkesinde turǵan eshteńe joq. Tutas mánmátinge (mazmunǵa) qaraý kerek. "Ittiń tap bergeninen arystannyń qasha jónelgeni" kúmán týdyrady. Sondyqtan "qýalaı jóneldi" logıkalyq qaıshylyq týdyrýy múmkin. Al "ańshy ıti" Tolyǵyraq ..."ańshylyq ıtke" qaraǵanda áldeqaıda jatyq, durys qoldanys.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Muqıattylyq
«Muqıattylyq" degen sózdiń quramyndaǵy -ly(q) jalǵaýy artyq. Taldap kóreıik: muqıat - syn esim (qandaı?). Oǵan muqıatty dep syn esim týdyrýshy jurnaq qosýdyń qajeti joq. Ekeýi de "qandaı?" degen suraqqa jaýap Tolyǵyraq ...beredi. Bul jerde syn esimnen zat esim týdyrý qajettigi bar. Sondyqtan "ne?» - muqıattyq bolǵany durys.
«Muqıattylyq" degen sózdiń quramyndaǵy -ly(q) jalǵaýy artyq. Taldap kóreıik: muqıat - syn esim (qandaı?). Oǵan muqıatty dep syn esim týdyrýshy jurnaq qosýdyń qajeti joq. Ekeýi de "qandaı?" degen suraqqa jaýap Tolyǵyraq ...beredi. Bul jerde syn esimnen zat esim týdyrý qajettigi bar. Sondyqtan "ne?» - muqıattyq bolǵany durys.
Jalpy qosymshalardy jalǵaý barysynda oılanatyn máseleler kóp. Qazaq tili aglútınatıvti til dep qosymshalardy oryndy-orynsyz jalǵaı berý sońǵy kezderi jıi kezdesetin qubylysqa aınaldy. Biz kóbine sózdi jeke alyp, oǵan qosymsha jalǵaımyz, Tolyǵyraq ...al sózdiń sóılem ishindegi, ıaǵnı kontekstegi maǵynasy eskerilmeıdi. Meniń oıymsha "muqıat" sózine "-tylyq" ta," "-tyq" ta jalǵaýdyń qajeti joq. Negizinen aýyzeki sóıleýde "isińe muqıat bol" nemese "ol isine óte muqıat adam" dep jatady. Al basqasha nusqa kálka aýdarmanyń saldary sıaqty. Muqıat syn esiminiń uqypty, tıanaqty sıaqty sınonımdik qatary bar. Kóbine "uqyptylyq, tıanaqtylyq" degen nusqasyn qoldanǵany jón. Kórkem ádebıette de bul sóz eshbir qosymshasyz qoldanylyp ogtyrǵanyn baıqaımyz. Máselen: Muqań aýdarmany terýge jiberer aldynda mindetti túrde m u q ı ıa t qarap shyǵatyn (S.Máýlenov, Úrker tóbede tur). Ol keter aldynda Ábdirahmanǵa Shákim men Sháripke m u q ı ıa t qaraı júrýdi tapsyrdy (3.Asabaev, Ar soty).
Oıboı, Eseı-aý, bizdiń lyq pen shylyqqa tolyp ketti. Leksıkologıa degen arnaıy ǵylym bar, al bizde sol joq. Sonyń kesirinen sózdik qor taraqanǵa qaptap ketti. Qaısy birin aıtyp-jazarsyń. İrgeli leksıkologıamen aınalysatyn Tolyǵyraq ...ǵalymdar kerek. Men solardy egemen el bolǵaly baıqamaı júrmin. Endi sonyń kesirinen jurttyń bári leksıkolog bolyp ketti
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Sóılemdi "saldarynan" dep basaıtyn boldy ǵoı jýrnalıser. Sonda "onyń aıtýynsha" degen tirkes "aıtýynsha", "sózinshe", "bir jaǵdaıdyń saldarynan" degen tirkes "saldarynan" bolyp qoldanylyp tur ǵoı? Munyń sebebi kálka men qatar "únemdeý" qubylysy shyǵar?
Sóılemdi "saldarynan" dep basaıtyn boldy ǵoı jýrnalıser. Sonda "onyń aıtýynsha" degen tirkes "aıtýynsha", "sózinshe", "bir jaǵdaıdyń saldarynan" degen tirkes "saldarynan" bolyp qoldanylyp tur ǵoı? Munyń sebebi kálka men qatar "únemdeý" qubylysy shyǵar?
Iá, bizdiń býynnyń kózimen qaraǵanda, bul kálki sekildi. Biraq kálkige de birjaqty qaramaıtyn dáýir týyndap otyr. Sebebi, kázirgi qazaq tili óz bar damýy men alǵa jyljýyn orys tilimen qabat atqaryp Tolyǵyraq ...otyr - moıyndaý kerek. Sondyqtan keıbir kálkini moıyndap, tildiń zańdylyǵy retinde bektietin de ýaqyt keldi. Bul jaǵynan leksıkologıa óz mindetin atqarý kerek, teorıasyn bekitýi tıis. Qazyrǵy jyldam ýaqyt tildi de sondaı úrdiske zorlap ıkemdep jatyr. Mysaly, ózinen ózi, ózimdi ózim degen tirkester qaıda qaldy? Del-quly óz-ózimnen, óz-ózimmen, óz-ózimdi degen jabaıy qos sózge aınalyp ketti. Buǵan qoı deıtin qoja qaıda?