| 1. | «бегство белых» | «aqtardyń qashýy» | «бегство белых»«aqtardyń qashýy»Дефинициясы1. «Aqtardyń qashýy» – belgili bir aımaqtaǵy negizinen eýropalyq tektes halyqtyń (aq násildilerdiń) basqa etnostardyń kóbeıýine baılanysty jappaı qonys aýdarýy. Bul qubylys kóbinese qalalyq aımaqtarda baıqalady jáne násildik, ekonomıkalyq nemese áleýmettik faktorlarǵa negizdeledi. Mysaldar: AQSH-taǵy 1950-1980 jyldary kóptegen aq násildilerdiń qalalardan (Chıkago, Detroıt, Los-Andjeles) mańaıdaǵy aýqatty aýdandarǵa kóshýi.
Ońtústik Afrıkada aparteıd rejımi aıaqtalǵannan keıin keıbir eýropalyq tekti azamattardyń elden ketýi.
Eýropanyń keıbir qalalarynda (mysaly, Parıj, London) kóshi-qon aǵynynyń ózgerýine baılanysty baıyrǵy aq násildi turǵyndardyń qala mańyna qonys aýdarýy.
2. Etımologıasy: –
3. Ózbek: oq parvozi
4. Túrik: beyaz göç
5. Aǵylshyn: white flight
6. Nemis: weiße Flucht
7. Bekitilgen nusqasy: aqtar (2020)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy № 199-Vİ QRZ. ... jazalaýdan qashýyna zańsyz túrde ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 1997 jylǵy 7 shildedegi N 150 Zańy. ... adamnyń qamaýdan qashýyna jol bermeý ...
9. Usynystar: bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «aqtardyń qashýy» termınin bekitý usynylady.
| +5 |
| 2. | концепт «демографического мира» | «demografıalyq álem» tujyrymdamasy | концепт «демографического мира»«demografıalyq álem» tujyrymdamasyДефинициясы1. «Demografıalyq álem» tujyrymdamasy – jahandyq demografıalyq úrdisterdi, halyqtyń qurylymy men dınamıkasyn, sondaı-aq ártúrli elder men aımaqtardaǵy demografıalyq damý erekshelikterin zertteıtin konsepsıaá. Bul tujyrymdama álemdik halyq sanynyń ózgerýin, onyń aımaqtar boıynsha taralýyn, týý men ólim deńgeıin, kóshi-qon qozǵalystaryn jáne ýrbanızasıany sıpattaıdy. Álemdik demografıalyq teńgerim men ózgeristerdi zertteýdi, ártúrli elder men aımaqtardaǵy demografıalyq saıasatty qalyptastyrýdy jáne demografıalyq daǵdarystar men olardyń aldyn alý sharalaryn anyqtaýdy maqsat etedi.
2. Etımologıasy: demografıa (ej. grek. δῆμος + γράφω) – «halyq» + «jazamyn»
3. Ózbek: "demografik dunyo" tushunchasi
4. Túrik: “demografik dünya” kavramı
5. Aǵylshyn: concept of "demographic world"
6. Nemis: das Konzept der "demographischen Welt»
7. Bekitilgen nusqasy: demografıa (2021), demografıalyq sıpat (2022), tujyrymdamalaý (2018)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2001 jylǵy 16 shildedegi N 242 Zańy ... demografıalyq ... tujyrymdamasy ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 11 jeltoqsandaǵy N 229-IV Zańy ... demografıalyq ... tujyrymdamasy ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 23 jeltoqsandaǵy № 1385 qaýlysy ... demografıalyq álem ... tujyrymdamasy ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2017 jylǵy 29 qyrkúıektegi № 602 qaýlysy ... demografıalyq álem ... tujyrymdamasy ...
9. Usynystar: "konsept «demografıcheskogo mıra»" termıni negizinen statısıka, is júrgizý jáne demografıa salasynda ǵana qoldanylatyndyqtan, zańnama mátinderde jáne baspasózde sırek kezdesedi. Saraptaý barysynda túpnusqa termınge tolyq balama bola alatyndyqtan ári qoldanysqa yńǵaıly ári túsinikti bolǵandyqtan, ««demografıalyq álem» tujyrymdamasy» termıniniń bekitilýin qoldaımyz.
| -6 |
| 3. | процесс «старение сверху» | «joǵaryda qartaıý» úderisi, «joǵarydan qartaıý» úderisi | процесс «старение сверху»«joǵaryda qartaıý» úderisi, «joǵarydan qartaıý» úderisiДефинициясы1. «Joǵarydan qartaıý» úderisi – balalar sanynyń salystyrmaly túrde baıaý ósýimen egde jastaǵy ólim deńgeıiniń azaıýy nátıjesinde egde jastaǵy adamdar sanynyń ósýi.
2. Etımologıasy: –
3. Ózbek: "yuqoridan qarish" jarayoni
4. Túrik: "yukarıdan yaşlanma" süreci
5. Aǵylshyn: "top-down aging" process
6. Nemis: "top-down alterungsprozess"
7. Bekitilgen nusqasy: úderis (2024), arhıv qujatynyń eskirýi (2024)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2006 jylǵy 13 shildedegi N 670 Qaýlysy. ... el halqynyń odan ári qartaıýy ...
Qazaqstan Respýblıkasy Kólik jáne komýnıkasıa mınıstriniń 2011 jylǵy 09 naýryzdaǵy № 127 buıryǵy. ... joǵarydan ótkizbeıtin ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 21 shildedegi № 468-IV Zańy. ... úderisterdiń ónimdiligi men ashyqtyǵyn ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2020 jylǵy 6 naýryzdaǵy № 280 Jarlyǵy. ... jahandyq úderisterde mańyzy ...
9. Usynystar: usynylǵan termınniń orys tilindegi nusqasyn eskersek, onda termınniń berilýi «joǵaryda qartaıý» úderisi» emes, «joǵarydan qartaıý» úderisi» bolady. Sonymen birge kelesi usynylatyn termın - «tómennen qartaıý» úderisi». Termındik tirkes syńarlarynyń bekitilgen nusqalaryn, aýdarmalardy, zańnamadaǵy qoldanysyn qarastyra kele, termınniń birizdiligin saqtaı otyryp, «joǵarydan qartaıý» úderisi» termınin bekitý usynylady.
| +5 |
| 4. | «поколение сэндвича» | «sendvıch urpaǵy» | «поколение сэндвича»«sendvıch urpaǵy»Дефинициясы1. «Sendvıch urpaǵy» – bir ýaqytta qartań ata-analaryna qamqorlyq jasap, óz balalaryna da qoldaý kórsetetin orta jastaǵy adamdardy sıpattaıtyn termın. Bul urpaq eki jaqtan jaýapkershilik júktelgendikten «sendvıch» dep atalady. Ádette, bul sanatqa 40-60 jas aralyǵyndaǵy eresekter kiredi, olar jumys istep júrip, qarjylyq, emosıonaldyq jáne fızıkalyq turǵyda ata-analary men balalaryna qamqorlyq jasaıdy. Bul qubylys halyqtyń qartaıýy men ómir súrý uzaqtyǵynyń ulǵaıýyna baılanysty kóptegen elderde keń taralǵan.
2. Etımologıasy: urpaq (eski túr. urpağ) – «bala, áýlet»
3. Ózbek: "sendvich avlodi"
4. Túrik: "sandviç nesli"
5. Aǵylshyn: "sandwich generation"
6. Nemis: die "Sandwich-Generation»
7. Bekitilgen nusqasy: –
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2022 jylǵy 1 sáýirdegi № 123 buıryǵy ... sendvıch ... urpaǵy ...
Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2013 jylǵy 03 sáýirdegi № 115 Buıryǵy ... sendvıch ... urpaǵy ...
9. Usynystar: «pokolenıe sendvıcha» termıni negizinen statısıka, is júrgizý jáne demografıa salasynda ǵana qoldanylatyndyqtan, zańnama mátinderde jáne baspasózde sırek kezdesedi. Termındi aýdarý barysynda túpnusqa sıpatynyń nazarǵa alynǵanyn quptaımyz jáne «sendvıch urpaǵy» tulǵasynda bekitýge usynamyz.
| -5 |
| 5. | процесс «старение снизу» | «tómennen qartaıý» úderisi | процесс «старение снизу»«tómennen qartaıý» úderisiДефинициясы1. "Tómennen qartaıý" úderisi – týýdyń tómendeýine, balalar sanynyń birtindep azaıýyna baılanysty egde jastaǵy adamdar úlesiniń artý úderisi.
2. Etımologıasy: –
3. Ózbek: "pastdan qarish" jarayoni
4. Túrik: «aşağıdan yaşlanma» süreci
5. Aǵylshyn: "bottom-up aging" process
6. Nemis: "bottom-up alterungsprozess"
7. Bekitilgen nusqasy: úderis (2024), arhıv qujatynyń eskirýi (2024)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2006 jylǵy 13 shildedegi N 670 Qaýlysy. ... el halqynyń odan ári qartaıýy ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2015 jylǵy 1 qazandaǵy № 353-V QRZ. ... qartaıý jáne qosarlas aýrýlar ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2023 jylǵy 23 qarashadaǵy № 1024 qaýlysy. ... arqyly tómennen joǵary qaraı ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 21 shildedegi № 468-IV Zańy. ... úderisterdiń ónimdiligi men ashyqtyǵyn ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2020 jylǵy 6 naýryzdaǵy № 280 Jarlyǵy. ... jahandyq úderisterde mańyzy ...
Qazaqstan Respýblıkasy Oqý-aǵartý mınıstriniń 2023 jylǵy 6 qańtardaǵy № 1 buıryǵy. ... oqytý úderisinde negizgi...
9. Usynystar: termındik tirkes syńarlarynyń bekitilgen nusqalaryn, aýdarmalardy, zańnamadaǵy qoldanysyn qarastyra kele, termınniń birizdiligin saqtaı otyryp, «tómennen qartaıý» úderisi» termınin bekitý usynylady.
| +3 |
| 6. | антинаталист | antınatalıst | антинаталистantınatalıstДефинициясы1. Antınatalıst – búkil adamzattyń taǵdyry týraly oılardan týyndaǵan bala týýdan bas tartatyn fılosofıalyq ustanymdy ustanýshy adam.
2. Etımologıasy: antınatalıst (lat. natalis) – týylýyna qatysty
3. Ózbek: antinatalist
4. Túrik: antinatalist
5. Aǵylshyn: antinatalist
6. Nemis: Antinatalist
7. Bekitilgen nusqasy: –
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: –
9. Usynystar: basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «antınatalıst» termınin bekitý usynylady.
| +7 |
| 7. | поколение Next | Next urpaq, Next urpaǵy, Y urpaǵy | поколение NextNext urpaq, Next urpaǵy, Y urpaǵyДефинициясы1. Next urpaǵy – 1980 jyldardyń basynan 1990 jyldardyń ortasyna deıin týǵan adamdar. Olar jańa myńjyldyqta sıfrlyq tehnologıalarǵa tereń aralasýymen erekshelenedi.
2. Etımologıasy: next (nekst) (ej.aǵyl. niehsta, nyhsta, aǵyl. dıalekt. nesta) – kúsheıtpeli syn esim, maǵynasy «jaqyn», «týystyq jaǵynan jaqyn».
3. Ózbek: keyingi avlod Túr: aǵyl: nem:
4. Túrik: Y kuşağı
5. Aǵylshyn: generation Next
6. Nemis: generation Next
7. Bekitilgen nusqasy: –
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2021 jylǵy 8 shildedegi № 469 qaýlysy. ... "Táýelsizdik urpaqtary" granty ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵy 1998 jylǵy 30 jeltoqsan N 4187. ... urpaqtardyń ózara baılanysyn ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy. 1999 jylǵy 13 shilde N 415-I. ... urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy ...
Qazaqstan Respýblıasy Úkimetiniń qaýlysy. 2002 jylǵy 29 jeltoqsan N 1410. ... "Adamnyń urpaq jańǵyrtý ...
9. Usynystar: usynylyp otyrǵan termınniń defınısıaásyna sáıkes keletin birneshe nusqasy bar jáne bári de bekitýge usynylyp otyr: «Next urpaǵy», «Y urpaǵy», «Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy». Termınderdiń birizdilik prınsıpine sáıkes «Y urpaǵy» dep bekitip, «Next urpaǵy», «Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy» termınderin kún tártibinen alyp tastaý usynylady.
| +2 |
| 8. | поколение X | X urpaǵy | поколение XX urpaǵyДефинициясы1. X urpaǵy – 1964-1980 jyldary týǵan urpaq. Bul urpaqtyń adamdary eski ómir saltyn buzý jáne jańasyn salý kezinde erte eseıgender qatarynda oryn alady.
2. Etımologıasy: X urpaǵy – alǵash ret 1950 jyly fotograf Robert Kapa Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin kámeletke tolǵan jastar týraly foto ocherkinde "X urpaq" termınin qoldanǵan
3. Ózbek: X avlodi
4. Túrik: X kuşağı
5. Aǵylshyn: generation X
6. Nemis: generation X
7. Bekitilgen nusqasy: –
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń 2015 jylǵy 11 jeltoqsandaǵy № 135-ó ókimi. ... "Urpaq+" mádenı-bilim berý ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysy 1999 jylǵy 24 aqpan N 162. ... Urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy jyly dep...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysy 1999 jylǵy 7 qyrkúıek N 1318. ... "Urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy jylyna baılanysty ...
9. Usynystar: aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, «X urpaǵy» termınin bekitý usynylady.
| -3 |
| 9. | поколение Y | Y urpaǵy | поколение YY urpaǵyДефинициясы1. Y urpaǵy nemese Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy – shamamen 1980 jyldardyń basynan 1990 jyldardyń ortasyna deıingi týǵan urpaq.
2. Etımologıasy: Y -latynnyń 25-árpi. Y urpaǵy ataýyn 1993 jyly tamyzda Advertising Age redaktorlarynyń biri oılap tapty. 11 jastan kishi balalar osylaı sıpattaldy jáne olardy "X urpaǵyna"qarsy qoıdy.
3. Ózbek: Y avlodi
4. Túrik: Y kuşağı
5. Aǵylshyn: generation Y
6. Nemis: generation Y
7. Bekitilgen nusqasy: –
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2005 jylǵy 18 qazandaǵy N 1043 Qaýlysy. ... Erler men áıelderdiń urpaq ákeletin ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2006 jylǵy 29 maýsymdaǵy N 600 Qaýlysy. ... Azamattardyń urpaqty bolý quqyqtary ...
Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary - Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2023 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 275 buıryǵy. ... "Urpaqtar kelisimsharty" jobalary ...
9. Usynystar: usynylyp otyrǵan termınniń defınısıaásyna sáıkes keletin birneshe nusqasy bar jáne bári de bekitýge usynylyp otyr: «Next urpaǵy», «Y urpaǵy», «Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy». Mamandardyń talqylaýymen bárin bekitý kerek pe álde bir nusqasyn ǵana bekitken durys pa?! Ózbek, túrik tilderinde keıingi urpaq, sońǵy urpaq dep alynǵan. Saraptama qorytyndysy termınderdiń birizdilik prınsıpine sáıkes «Y urpaǵy» dep bekitýdi usynady, al «Next urpaǵy», «Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy» termınderin kún tártibinen alyp tastaý usynylady. Mamandardyń pikiri kerek.
| -3 |
| 10. | поколение Z | Z urpaǵy | поколение ZZ urpaǵyДефинициясы1. Z urpaǵy – álemde 1990 jyldardyń ortasynan 2010 jyldardyń basyna deıin týǵan urpaq úshin qoldanylatyn termın.
2. Etımologıasy: Z (aǵyl. zoom) – «úlkeıtý», «jaqyndatý».
3. Ózbek: Z avlodi
4. Túrik: Z kuşağı
5. Aǵylshyn: generation Z
6. Nemis: generation Z
7. Bekitilgen nusqasy: –
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI QRZ Kodeksi. ... Qazirgi jáne bolashaq urpaqtyń ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵy 7 shildedegi № 360-VI QRZ Kodeksi. ... bolashaq urpaqtyń densaýlyǵyna zıandy ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Strategıalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statısıka búrosy Basshysynyń 2024 jylǵy 15 mamyrdaǵy № 4 buıryǵy. ... "Urpaq jáne gender" (kody 611105227 ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2005 jylǵy 29 qarashadaǵy N 1677 Jarlyǵy. ... Erler men áıelderdiń urpaqty bolý ...
9. Usynystar: usynylyp otyrǵan termınniń defınısıaásyna sáıkes keletin «zýmer urpaǵy» nusqasy bar jáne ol da bekitýge usynylyp otyr. Termınderdiń birizdilik prınsıpine sáıkes «Z urpaǵy» termınin bekitýge usynyp, «zýmer urpaǵy» termınin kún tártibinen alyp tastaý usynylady. Mamandardyń pikiri qajet.
| -4 |
| 11. | абсолютный демографический показатель | absolútti demografıalyq kórsetkish | абсолютный демографический показательabsolútti demografıalyq kórsetkishДефинициясы1. Absolútti demografıalyq kórsetkish – belgili bir ýaqyt aralyǵyndaǵy halyqtyń demografıalyq qubylysyn absolúttik sandarmen kórsetetin sandyq shama.
2. Etımologıasy: absolút (lat. absolutus) – shartsyz; demografıa (grek. δῆμος) – halyq.
3. Ózbek: mutlaq demografik ko'rsatkichi
4. Túrik: mutlak demografik gösterge
5. Aǵylshyn: absolute demographic indicator
6. Nemis: Absolutes demografischer Indikator
7. Bekitilgen nusqasy: absolút syný kórsetkishi (2023)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2023 jylǵy 20 mamyrdaǵy № 161 buıryǵy. ... boljamdy demografıalyq kórsetkishter (demografıalyq boljam) eńbek ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2008 jylǵy 24 qazandaǵy N 986 Qaýlysy. ... barynsha absolúttik temperatýrasy +40 o S, eń sýyq - qańtar aıy ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2010 jylǵy 30 qarashadaǵy № 1278 Qaýlysy. ... Eldegi jáne óńirler bólinisindegi demografıalyq damý...
9. Usynystar: zańnama qujattarynda berilý retin, bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «absolútti demografıalyq kórsetkish» termınin bekitý usynylady.
| +2 |
| 12. | аграрное перенаселение | agrarlyq artyq qonystanýshylyq, agrarlyq artyq qonystaný | аграрное перенаселениеagrarlyq artyq qonystanýshylyq, agrarlyq artyq qonystanýДефинициясы1. Agrarlyq artyq qonystanýshylyq – aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbekke qabiletti halyqtyń sanynyń artyq bolýy.
2. Etımologıasy: agrarlyq (lat. ager) – óris
3. Ózbek: agrar aholi sonining ko'payishi
4. Túrik: tarım aşırı nüfusu
5. Aǵylshyn: agrarian overpopulation
6. Nemis: landwirtschaftliche Überbevölkerung
7. Bekitilgen nusqasy: agrarlyq partıa (2018)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2016 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 894 qaýlysy. ... qonystanýshylyq áleýetin qalyptastyratyn ...
9. Usynystar: zańnama qujattarynda berilý retin, bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «agrarlyq artyq qonystanýshylyq» termınin bekitý usynylady.
| +1 |
| 13. | концепция человеческого развития | adam damýynyń tujyrymdamasy | концепция человеческого развитияadam damýynyń tujyrymdamasyДефинициясы1. Adam damýynyń tujyrymdamasy – adamnyń áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı damýyn keshendi túrde qarastyratyn ǵylymı ustanym. Ol adamnyń ómir súrý deńgeıin jaqsartý, bilim alý múmkindikterin keńeıtý, densaýlyq saqtaý júıesin jetildirý jáne ómir súrý uzaqtyǵyn arttyrý sıaqty negizgi faktorlarǵa negizdeledi. Bul tujyrymdama BUU Damý baǵdarlamasynyń (UNDP) adam damýy ındeksi (ADI) arqyly ólshenedi.
2. Etımologıasy: adam (arab. آدم) – «Adam, kisi»
3. Ózbek: inson taraqqiyoti tushunchasi
4. Túrik: insani gelişme kavramı
5. Aǵylshyn: concept of human development
6. Nemis: das Konzept der menschlichen Entwicklung
7. Bekitilgen nusqasy: adam damýy ındeksi (2022), tujyrymdamalaý (2018)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 15 qazandaǵy № 242-V QRZ ... adam damýynyń ... tujyrymdamasyna ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy. 2002 jylǵy 27 jeltoqsan N 368-II ... adam damýynyń ... tujyrymdamasyn ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2023 jylǵy 28 naýryzdaǵy № 218-VII QRZ ... adam ... damý tujyrymdamasy ...
9. Usynystar: aýdarma sózdikterde, ǵylymı ádebıetterde jáne baspasózde «konsepsıaá chelovecheskogo razvıtıaá» tirkesin "adam damýynyń tujyrymdamasy" túrinde aýdaryp berý tájirıbesi bar. Ári bul termınniń túpnusqa tulǵasynyń da tolyq balamasy bola alady. Sondyqtan «adam damýynyń tujyrymdamasy» tirkesiniń termın retinde bekitilýin qoldaımyz.
| +7 |
| 14. | человеческая популяция | adam popýlásıaásy | человеческая популяцияadam popýlásıaásyДефинициясы1. Adam popýlásıaásy – belgili bir aýmaqty alyp jatqan jáne erkin úılenetin adamdar toby.
2. Etımologıasy: popýlásıaá (lat. populatio, populus) – «halyq».
3. Ózbek: inson populyatsiyasi
4. Túrik: insan nüfusu
5. Aǵylshyn: human population
6. Nemis: menschliche Bevölkerung
7. Bekitilgen nusqasy: adam (2016), chelovecheskaıa smert adam ólimi (2024), popýlásıaá (2024)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 23 qazandaǵy № 70-VII QRZ. ... ındıkator popýlásıaásy tyǵyzdyǵynyń ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2023 jylǵy 2 qańtardaǵy № 183-VII QRZ. ... ósimdikter popýlásıaásy – ortaq gendik qorǵa ıe ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI QRZ Kodeksi. ... popýlásıaálar nemese adamzat úshin naqty nemese yqtımal paıdasy ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2014 jylǵy 2 shildedegi № 851 Jarlyǵy. ... Áıel popýlásıaásynda obyrdyń taralýy boıynsha ...
9. Usynystar: termındik tirkes syńarlarynyń bekitilgen nusqalaryn, aýdarmalaryn eskere kele, «adam popýlásıaásy» dep bekitý usynylady.
| +7 |
| 15. | концепция человеческого капитала | adamı kapıtal tujyrymdamasy | концепция человеческого капиталаadamı kapıtal tujyrymdamasyДефинициясы1. Adamı kapıtal tujyrymdamasy – jumyskerdiń eńbek etý múmkindigin, olardyń eńbeginiń jemisti bolýyn, eńbek ónimdiligi men sapasyn kóteretin bilim, biliktilik ilim, tájirıbe nysanynda adamdarǵa salynatyn kapıtaldy kórsetetin kózqaras. Adamı kapıtal zattyq (jeke) kapıtaldan: satylmaýymen, satylyp alynbaýshylyǵymen, tek qana adam kapıtaly jasaǵan qyzmetter ǵana satylatyndyǵymen daralanady. Adam kapıtalyn ıelenýshi onyń qojaıyny da bola alady. Adam kapıtalyn qurý úshin materıaldyq qarajat jetkiliksiz, osy kapıtaldy ıelenýshiniń eńbegi, sonymen qatar otbasy men qoǵamnyń rýhanı jáne mádenı salymdary qajet.
2. Etımologıasy: adam (arab. آدم) – «Adam, kisi»
3. Ózbek: inson kapitali tushunchasi
4. Túrik: insan sermayesi kavramı
5. Aǵylshyn: concept of human capital
6. Nemis: das Konzept des Humankapitals
7. Bekitilgen nusqasy: Kapıtal (2017), tujyrymdamalaý (2018)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2017 jylǵy 13 maýsymdaǵy № 69-Vİ QRZ ... adamı kapıtal ... tujyrymdamasyn ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2017 jylǵy 10 mamyrdaǵy № 64-Vİ QRZ ... adamı ... kapıtal ... tujyrymdamasyn ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 14 qazandaǵy № 240-V QRZ ... adamı ... kapıtaldyń tujyrymdamasy ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jylǵy 15 shildedegi № 339-IV Zańy ... adamı kapıtaldy ... tujyrymdamasyn ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... adamı kapıtal ... tujyrymdamasyn ...
9. Usynystar: aýdarma sózdikterde, zańnama mátinderinde, ǵylymı ádebıetterde jáne baspasózde «konsepsıaá chelovecheskogo kapıtala» termıniniń balamasyn «adamı kapıtal tujyrymdamasy» tirkesi tulǵasynda berý jáne qoldaný tájirıbesi qalyptasqan. Osy dáleldi eskere otyryp, «adamı kapıtal tujyrymdamasy» termıniniń bekitilýin qoldaımyz.
| +7 |
| 16. | человеческий капитал | adamı kapıtal, adam kapıtaly | человеческий капиталadamı kapıtal, adam kapıtalyДефинициясы1. Adamı kapıtal – adam men jalpy qoǵamnyń ártúrli qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin qoldanylatyn bilim, daǵdylar jıyntyǵy.
2. Etımologıasy: kapıtal (lat. capitalis) – «bas», «qaıtalanbas».
3. Ózbek: inson kapitali
4. Túrik: insan sermayesi
5. Aǵylshyn: human capital
6. Nemis: Humankapital
7. Bekitilgen nusqasy: adam (2016), adam quqyǵy (2022), adamı ólshem jónindegi qosymsha keńes (AÓQK) (2013), kapıtal (2017)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2024 jylǵy 30 shildedegi № 611 Jarlyǵy. ... transformasıaálaý jáne adamı kapıtaldy ulǵaıtý ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2024 jylǵy 24 shildedegi № 592 qaýlysy. ... ınovasıalyq áleýettiń tómen bolýy jáne adamı kapıtal...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy № 86-VII QRZ. ... adamı kapıtaldy damytýǵa baılanysty memlekettiń, qoǵamnyń ...
Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary - Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2024 jylǵy 31 shildedegi № 61 buıryǵy. ... adamı kapıtaldy damytý, ekologıalyq jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne ózge de ...
9. Usynystar: termındik tirkes syńarlarynyń bekitilgen nusqalaryn, aýdarmalaryn eskere kele, «adamı kapıtal» dep bekitý usynylady. Degenmen de mamandarmen talqylaý artyq bolmaıdy. Kapıtaldyń adamǵa menshiktiligin bildirse, onda «adam kapıtaly» dep bekitý durys bolmaq.
| +5 |
| 17. | таблица разводимости | ajyrasý kestesi | таблица разводимостиajyrasý kestesiДефинициясы1. Ajyrasý kestesi – ajyrasý prosesiniń statısıkalyq kórsetkishteriniń júıesi, onyń shartty nemese naqty býyn derekterine negizdelgen sandyq modeli.
2. Etımologıasy: –
3. Ózbek: ajralish jadvali
4. Túrik: boşanma tablosu
5. Aǵylshyn: divorce scoreboard
6. Nemis: scheidungstabelle
7. Bekitilgen nusqasy: keste (2018), standartty atmosferanyń kestesi; standartty atmosfera kestesi (2018), azamattyq neke (2016)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statısıka komıtetiniń tóraǵasynyń 2016 jylǵy 28 qyrkúıektegi № 219 buıryǵy. ... (budan ári – nekelesý men ajyrasý) kórsetkishterin ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2022 jylǵy 1 sáýirdegi № 853 Jarlyǵy. ... ajyrasýlar men olardyń saldaryn ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy 2003 jylǵy 13 aqpan N 155. ... Neke qıý jáne ajyrasý týraly ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 29 naýryzdaǵy № 479-V QRZ. ... tekserýler júrgizý kestesin qalyptastyrý ...
9. Usynystar: termındik tirkes syńarlarynyń bekitilgen nusqalaryn, aýdarmalaryn eskere kele, «ajyrasý kestesi» dep bekitý usynylady.
| +7 |
| 18. | коэффициент разводимости | ajyrasý koefısıenti | коэффициент разводимостиajyrasý koefısıentiДефинициясы1. Ajyrasý koefısıenti – belgili bir merzim aralyǵynda nekege turǵan erli-zaıyptylardyń 1000 adamǵa shaqqandaǵy aıyrylysý kórsetkishi. Ajyrasý, nekelesý, jalǵyz bastylyq, jesirlik sıaqty eldiń eresek turǵyndarynyń otbasylyq jaǵdaıyn bildiretin demografıalyq qubylys. Qazaqtyń sharıǵat zańy negizinde qurylǵan turmystyq ádet-ǵurpynda ajyrasý óte sırek kezdesedi. Qazirgi ýaqytta ol otbasy-neke qubylysyndaǵy jańa órkenıettiń yqpalymen biraz jıilegen. Qazaqstan boıynsha 1990 — 1997 jyldary 1000 adamǵa shaqqanda ajyrasý koeffısenti 2-2,7-ge deıin kóterildi. Ajyrasý koeffısenti ásirese jas otbasylarda óse túsken.
2. Etımologıasy: koefısıent (lat. coefficiens) – «septigin tıgizýshi, yqpal etýshi»
3. Ózbek: ajralish koeffitsienti
4. Túrik: boşanma oranı
5. Aǵylshyn: divorce rate
6. Nemis: verdünnungskoeffizient
7. Bekitilgen nusqasy: koefısıent (2020)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statısıka komıtetiniń tóraǵasynyń 2016 jylǵy 28 qyrkúıektegi № 219 buıryǵy ... ajyrasýdyń jalpy koefısıenti ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2022 jylǵy 1 sáýirdegi № 853 Jarlyǵy ... ajyrasýdyń jalpy koefısıenti ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2016 jylǵy 6 jeltoqsandaǵy № 384 Jarlyǵy ... ajyrasýdyń jalpy koefısıenti ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2022 jylǵy 24 naýryzdaǵy № 151 qaýlysy ... ajyrasýdyń jalpy koefısıenti ...
9. Usynystar: aýdarma sózdikterde, zańnama mátinderinde, ǵylymı ádebıetterde jáne baspasózde «koefısıent razvodımostı» termıniniń balamasyn «ajyrasý koefısıenti» tirkesi tulǵasynda berý jáne qoldaný tájirıbesi qalyptasqan. Osy dáleldi eskere otyryp, «ajyrasý koefısıenti» termıniniń bekitilýin qoldaımyz.
| +7 |
| 19. | бракоразводный процесс | ajyrasý úderisi | бракоразводный процессajyrasý úderisiДефинициясы1. Ajyrasý úderisi – bul zańdy túrde neke buzý nemese jubaılar arasyndaǵy qatynastardyń zańdy túrde toqtatylýy.
2. Etımologıasy: proses (lat. prōcēssus) – ilgeri jyljý
3. Ózbek: ajralish jarayoni
4. Túrik: boşanma davası
5. Aǵylshyn: divorce suit
6. Nemis: Scheidungsverfahren
7. Bekitilgen nusqasy: geosaıası úderis (2024)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń m.a. 2022 jylǵy 30 qarashadaǵy № 921 buıryǵy. ... erekshelengen qyzmetkerlerdi ajyrasýlarda, nusqamalarda, keńesterde ...
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statısıka komıtetiniń tóraǵasynyń 2016 jylǵy 28 qyrkúıektegi № 219 buıryǵy. ... nekelesý men ajyrasý ...
Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2014 jylǵy 2 maýsymdaǵy № 198 buıryǵy. ... Kredıttik oqytý tehnologıasy boıynsha oqý úderisin uıymdastyrýdyń erejesin bekitý týraly ...
9. Usynystar: zańnama qujattarynda berilý retin, bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «ajyrasý úderisi» termınin bekitý usynylady.
| +5 |
| 20. | общий коэффициент разводимости | ajyrasýdyń jalpy koefısıenti | общий коэффициент разводимостиajyrasýdyń jalpy koefısıentiДефинициясы1. Ajyrasýdyń jalpy koefısıenti – bir ýaqyt ishinde tirkelgen ajyrasýlar sanynyń halyqtyń ortasha sanyna qatynasyn kórsetetin demografıalyq kórsetkish. Ajyrasýdyń jalpy koefısıenti halyqtyń otbasylyq turaqtylyǵyn jáne áleýmettik jaǵdaıyn baǵalaý úshin qoldanylady.
2. Etımologıasy: koefısıent (lat. coefficiens) – «septigin tıgizýshi, yqpal etýshi»
3. Ózbek: umumiy ajralish koeffitsienti
4. Túrik: toplam boşanma oranı
5. Aǵylshyn: total divorce rate
6. Nemis: gesamtverdünnbarkeitsfaktor
7. Bekitilgen nusqasy: koefısıent (2020)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Ákimshiligi Basshysynyń 2022 jylǵy 16 qyrkúıektegi № 22-01-38.24 buıryǵy ... ajyrasýdyń jalpy koefısıenti ...
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statısıka komıtetiniń tóraǵasynyń 2016 jylǵy 28 qyrkúıektegi № 219 buıryǵy ... ajyrasýdyń jalpy koefısıenti ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2022 jylǵy 1 sáýirdegi № 853 Jarlyǵy ... ajyrasýdyń jalpy koefısıenti ...
9. Usynystar: «obshıı koefısıent razvodımostı» termıni negizinen statısıka, is júrgizý jáne demografıa salasynda qoldanylady. Degenmen zańnama mátinderde jáne baspasózde de kezdesedi. Termındi aýdarý barysynda túpnusqa tirkeske balama bola alatyndyqtan, «ajyrasýdyń jalpy koefısıenti» tulǵasynda bekitýge usynamyz.
| +3 |
| 21. | диффузия норм малодетности | az balaly bolý normalarynyń dıfýzıasy, azbalalylyq normasynyń dıfýzıasy | диффузия норм малодетностиaz balaly bolý normalarynyń dıfýzıasy, azbalalylyq normasynyń dıfýzıasyДефинициясы1. Az balaly bolý normalarynyń dıfýzıasy – qoǵamda balalary az otbasylyq modelderdi tańdaýǵa yqpal etetin kózqarastar men qundylyqtardy taratý jáne bekitý úderisi.
2. Etımologıasy: dıfýzıa (lat. diffūsio) – taralý, keńeıý
3. Ózbek: bolalik normalarining tarqalishi
4. Túrik: az çocuk sahibi olma normlarının yayılımı
5. Aǵylshyn: diffusion of low-child standards
6. Nemis: Diffusion von Minderwertigkeitsnormen
7. Bekitilgen nusqasy: ishki dıfýzıa (2021), sanıtarıaályq normalar (2022)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2021 jylǵy 29 maýsymdaǵy № 227 buıryǵy. ... kremnıı plasınalaryndaǵy shlıfterdi ázirleý jáne solar boıynsha dıfýzıalardy aıqyndaý ...
Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Alqasynyń 2018 jylǵy 16 qańtardaǵy № 2 usynymy. ... bosap shyǵýdyń mehanızmi men kınetıkasy (dıfýzıa, erozıaá, osmos jáne t.b. jáne olardyń kombınasıasy) ...
Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2016 jylǵy 22 qańtardaǵy № 70 buıryǵy. ... "Dıfýzıa jáne jasýsha mólsheri" zerthanalyq jıyntyǵy ...
Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstriniń 2025 jylǵy 27 aqpandaǵy № 103-n/q buıryǵy. ... Synalǵan ýchaskeler úshin norma boıynsha ortasha jyldyq jylý joǵaltý myna órnektermen anyqtalady ...
Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2025 jylǵy 30 qańtardaǵy № 29 buıryǵy. ... Halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy retteý jáne baqylaý komıtetiniń qaramaǵyndaǵy memlekettik mekemelerdiń arnaıy kólik quraldarynyń zattaı normalary bekitilsin ...
Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2025 jylǵy 17 qańtardaǵy № 499 buıryǵy. ... órtke qarsy qaýipsizdik jónindegi ereje men normalardy, jeke qorǵaný quraldaryn paıdalaný erejesin, oryndalatyn jumys (qyzmet) sapasyna qoıylatyn talaptardy ...
9. Usynystar: zańnama qujattarynda berilý retin, bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «az balaly bolý normalarynyń dıfýzıasy» termınin bekitý usynylady.
| +3 |
| 22. | малодетная семья | az balaly otbasy | малодетная семьяaz balaly otbasyДефинициясы1. Az balaly otbasy – quramynda eki nemese odan az balasy bar otbasy. Demografıa jáne áleýmettik ǵylymdarda bul termın kóbinese týý deńgeıi tómen otbasylardy sıpattaý úshin qoldanylady. Az balaly otbasylardyń qalyptasýyna qalalaný, ekonomıkalyq jaǵdaı, bilim deńgeıiniń joǵarylaýy, áıelderdiń eńbek naryǵyna belsendi qatysýy jáne ómir súrý stıliniń ózgerýi sıaqty faktorlar áser etedi. Keıbir elderde az balaly otbasylardy qoldaý maqsatynda bala týýdy yntalandyrý saıasaty júrgiziledi.
2. Etımologıasy: otbasy (eski túr. od, ot + başı) – «ottyń basy, úı, áýlet»
3. Ózbek: kichik oila
4. Túrik: küçük aile
5. Aǵylshyn: small family
6. Nemis: kleine Familie
7. Bekitilgen nusqasy: otbasy (1992)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2008 jylǵy 6 qarashadaǵy N 78-IV Zańy ... otbasy jiktemesi ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2002 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy N 362-II Zańy ... otbasy ... jiktemesiniń ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2006 jylǵy 10 qańtardaǵy N 116 Zańy ... otbasy jiktemesin ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2013 jylǵy 13 maýsymdaǵy № 102-V Zańy ... otbasy jiktemesin ...
9. Usynystar: aýdarma sózdikterde, zańnama mátinderinde, ǵylymı ádebıetterde jáne baspasózde «malodetnaıa semá» termıniniń balamasyn «az balaly otbasy» tirkesi tulǵasynda berý jáne qoldaný tájirıbesi kezdesedi. Osy dáleldi eskere otyryp, «az balaly otbasy» termıniniń bekitilýin qoldaımyz.
| +3 |
| 23. | демография меньшинств | azshylyq demografıasy | демография меньшинствazshylyq demografıasyДефинициясы1. Azshylyq demografıasy – úlken popýlásıaádaǵy azshylyqty quraıtyn etnıkalyq, dinı, mádenı, tildik nemese basqa toptardyń sanyn, qurylymyn jáne sıpattamalaryn zertteý.
2. Etımologıasy: demografıa (grek. δῆμος) – halyq
3. Ózbek: ozchiliklar demografiyasi
4. Túrik: azınlıkların demografisi
5. Aǵylshyn: demography of minorities
6. Nemis: Demografie der Minderheiten
7. Bekitilgen nusqasy: demografıalyq daǵdarys (2024), azshylyq top (2022)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2024 jylǵy 19 maýsymdaǵy № 200 buıryǵy. ... Demografıalyq ahýal, óńirdiń ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2010 jylǵy 30 qarashadaǵy № 1278 qaýlysy. ... Eldegi jáne óńirler bólinisindegi demografıalyq damý ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2023 jylǵy 28 naýryzdaǵy № 248 qaýlysy. ... joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý júıesi aldaǵy 7 jylda kúshti demografıalyq júktemelerdi bastan keshiretin bolady ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Strategıalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statısıka búrosy Basshysynyń 2024 jylǵy 1 shildedegi № 16 buıryǵy. ... Azshylyq úlesi ...
Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstriniń 2024 jylǵy 6 mamyrdaǵy № 219 buıryǵy. ... sheteldikterdi, qytaı emıgranttaryn jáne az ulttar ókilderin qosa alǵanda ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2024 jylǵy 16 shildedegi № 125-VIII QRZ. ... ózge tóreshilerdi kópshiliktiń ne azshylyqtyń pikirin bildirýshilerge jatqyzý týraly aqparatty ashýǵa tıis emes ...
9. Usynystar: zańnama qujattarynda berilý retin, bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «azshylyq demografıasy» termınin bekitý usynylady.
| +3 |
| 24. | актуарные таблицы смертности | aktýarlyq ólim-jitim kestesi | актуарные таблицы смертностиaktýarlyq ólim-jitim kestesiДефинициясы1. Aktýarlyq ólim-jitim kestesi – halyqtyń ártúrli jas toptaryndaǵy ólim yqtımaldyǵyn taldaý úshin aktýarııler paıdalanatyn statısıkalyq kesteler. Bul kesteler saqtandyrý, zeınetaqy júıesi jáne demografıalyq boljamdar jasaý úshin qoldanylady. Olar halyqtyń ártúrli jas toptaryndaǵy ólim-jitim deńgeıin kórsetedi jáne belgili bir ýaqyt aralyǵynda ómir súrý yqtımaldyǵyn baǵalaý úshin esepteledi.
2. Etımologıasy: aktýarlyq (lat. actuarmus) – esepteýshi, esep júrgizýshi
3. Ózbek: aktuar o‘lim jadvali
4. Túrik: aktüerya ölüm tabloları
5. Aǵylshyn: actuarial life tables
6. Nemis: aktuarielle Sterbetafeln
7. Bekitilgen nusqasy: ólim-jitim kórsetkishi (2022)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki Basqarmasynyń 2018 jylǵy 27 tamyzdaǵy № 191 qaýlysy. ... ólim-jitim kestelerin qurý ...
Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Basqarmasynyń 2022 jylǵy 23 qarashadaǵy № 102 qaýlysy. ... Saqtandyrý naryǵy jáne aktýarlyq esep aıyrysý departamenti ...
Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Basqarmasynyń 2021 jylǵy 26 qańtardaǵy № 5 qaýlysy. ... halyqtyń ólim-jitimi týraly derekter ...
9. Usynystar: zańnama qujattarynda berilý retin, bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «aktýarlyq ólim-jitim kestesi» termınin bekitý usynylady.
| -3 |
| 25. | челночная миграция | alyp-satarlyq kóshi-qon, qaıtalama kóshi-qon | челночная миграцияalyp-satarlyq kóshi-qon, qaıtalama kóshi-qonДефинициясы1. Alyp-satarlyq kóshi-qon – halyqtyń turaqty nemese merzimdi qozǵalysy (kóbinese eńbek saparlary). Sondaı-aq, alyp-satarlyq kóshi-qony ártúrli elderde taýarlardy satyp alý-satý jáne satyp alý-satý baǵasy arasyndaǵy aıyrmashylyqta paıda tabý maqsatymen qysqa merzimdi kóshi-qondy bildirýi múmkin.
2. Etımologıasy: mıgrasıa (lat. migratio) - «qonys aýdarý».
3. Ózbek: shuttle migratsiyasi
4. Túrik: mekik göçü
5. Aǵylshyn: shuttle migration
6. Nemis: shuttle-Migration
7. Bekitilgen nusqasy: bırjadaǵy alyp-satarlyq (2017), halyqtyń kóshi-qony (2016), kóshi-qon; mıgrasıa (2018)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2006 jylǵy 6 sáýirdegi N 252 Qaýlysy. ... qapshyqtyq saýda jáne 'kontrabanda' dep atalatyn ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2005 jylǵy 12 mamyrdaǵy N 450 Qaýlysy. ... "qapshyqtaý" saýdasynyń kanaldary boıynsha júzege asyrylatyn ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy 2003 jylǵy 29 qańtar N 103. ... alyp-satarlyqtyń jolyn bógeý ...
Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Alqasynyń 2017 jylǵy 14 qarashadaǵy № 23 usynymy. ... jeke tulǵalardy olardyń alyp-satarlyqty jáne (nemese) shekara mańynda ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2009 jylǵy 19 maýsymdaǵy N 939 Qaýlysy. ... turǵyn úımen jasalatyn alyp-satarlyqty boldyrmaý maqsatynda ...
9. Usynystar: zańnamalyq qujattarda «chelnochnaıa – qapshyqtyq», «qapshyqtaý» dep berilgen. Al bekitilgen termınderde «alyp-satarlyq- spekýlásıaá» dep berilgen. Defınısıaásyn zerdelesek, eńbek kóshi-qonyna jaqyn maǵynasyn beretin termın. Geodezıaá, geografıa salasynda «qaıtalama kóshi-qon» termıni qoldanylǵan jáne osy termın defınısıaány bere alady dep oılaımyz. Mamandardyń pikiri kerek. Saraptama qorytyndysy «qaıtalama kóshi-qon» termınin bekitýdi usynady.
| -5 |
| 26. | поколение альфа | álfa urpaǵy | поколение альфаálfa urpaǵyДефинициясы1. Álfa urpaǵy – álemde 2010 jyldardyń basynan bastap 2020 jyldardyń aıaǵyna deıin týǵan jáne aldaǵy ýaqytta týatyn urpaqty sıpattaý úshin qoldanylatyn termın.
2. Etımologıasy: álfa (gr. άλφα) – «jańanyń bastalý sımvoly».
3. Ózbek: alfa avlodi Túr: nesil alfa aǵyl: nem: álfa- álfa 2016
4. Túrik: alfa kuşağı
5. Aǵylshyn: alpha generation
6. Nemis: generation alpha
7. Bekitilgen nusqasy: álfa (2016)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksi 2017 jylǵy 25 jeltoqsandaǵy № 120-Vİ QRZ. ... adamdar jáne olardyń urpaqtary ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2023 jylǵy 28 naýryzdaǵy № 250 qaýlysy. ... halyqtyń urpaqtan-urpaqqa ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 30 sáýirdegi № 423 qaýlysy. ... urpaqty bolý aǵzalarynyń tinderi ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy № 279-Vİ QRZ. ... qazirgi jáne keleshek urpaqtyń ...
9. Usynystar: aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, «álfa urpaǵy» termınin bekitý usynylady.
| -3 |
| 27. | материнская смертность | ana ólim-jitimi | материнская смертностьana ólim-jitimiДефинициясы1. Ana ólim-jitimi – júktilik kezinde, bosaný barysynda nemese bosanǵannan keıingi belgili bir ýaqyt aralyǵynda (ádette 42 kún ishinde) ananyń qaıtys bolý jaǵdaılaryn sıpattaıtyn demografıalyq kórsetkish. Bul kórsetkish 100 000 tiri týǵan balaǵa shaqqandaǵy ana óliminiń sany arqyly ólshenedi jáne eldiń densaýlyq saqtaý júıesiniń damýy, akýsherlik kómek sapasy, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy sıaqty faktorlarǵa táýeldi. Ana ólim-jitimin tómendetý – kóptegen elderdegi mańyzdy qoǵamdyq densaýlyq saqtaý maqsattarynyń biri.
2. Etımologıasy: ólim-jitim (eski túr. öl+üm-yit+im) – «dúnıe salý, qaıtys bolý» - «joq bolý, joǵalý»
3. Ózbek: onalar o'limi
4. Túrik: anne ölümü
5. Aǵylshyn: maternal mortality
6. Nemis: Müttersterblichkeit
7. Bekitilgen nusqasy: ólim-jitim kórsetkishi (2022)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2012 jylǵy 14 qańtardaǵy № 544-IV Zańy ... ana ... ólim-jitimniń ...
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statısıka komıteti Tóraǵasynyń 2016 jylǵy 11 qarashadaǵy № 264 buıryǵy ... ana ... Ólim-jitim kestesiniń kórsetkishteri ...
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statısıka komıteti Tóraǵasynyń 2018 jylǵy 21 qyrkúıektegi № 1 buıryǵy ... ana ólim-jitim ...
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statısıka komıteti Tóraǵasynyń 2019 jylǵy 29 shildedegi № 3 buıryǵy ... ólim-jitim kestesinde ...
9. Usynystar: aýdarma sózdikterde, zańnama mátinderinde, ǵylymı ádebıetterde jáne baspasózde «materınskaıa smertnost termıniniń balamasyn «ana ólim-jitimi» tirkesi tulǵasynda berý jáne qoldaný tájirıbesi qalyptasqan. Osy dáleldi eskere otyryp, «ana ólim-jitimi» termıniniń bekitilýin qoldaımyz.
| -1 |
| 28. | коэффициент материнской смертности | ana ólim-jitiminiń koefısıenti | коэффициент материнской смертностиana ólim-jitiminiń koefısıentiДефинициясы1. Ana ólim-jitiminiń koefısıenti – belgili bir ýaqyt aralyǵynda júktilikke, bosanýǵa nemese bosanǵannan keıingi kezeńge baılanysty sebepterden qaıtys bolǵan áıelder sanyn sıpattaıtyn demografıalyq kórsetkish. Ádette bul koefısıent 100 000 tiri týylǵan balalarǵa shaqqanda esepteledi: Ana ólim-jitiminiń koefısıenti = (Ana óliminiń sany / Tiri týylǵan balalar sany) × 100 000
Bul koefısıent densaýlyq saqtaý júıesiniń sapasyn, akýsherlik kómek kórsetýdi jáne jalpy qoǵamdaǵy áıelderdiń densaýlyǵyna degen nazardy baǵalaýǵa múmkindik beredi.
2. Etımologıasy: koefısıent (lat. coefficiens) – «septigin tıgizýshi, yqpal etýshi»
3. Ózbek: onalar o'limi koeffitsienti
4. Túrik: anne ölüm oranı
5. Aǵylshyn: maternal mortality rate
6. Nemis: Müttersterblichkeitsrate
7. Bekitilgen nusqasy: ólim-jitim kórsetkishi (2022), koefısıent (2020)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy N 223-IV Zańy ... áıelderdiń ólim-jitimin ...
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy № 234-IV Zańy ... halqynyń ólim-jitimi ...
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2010 jylǵy 29 qarashadaǵy N 1113 Jarlyǵy ... ana ólim-jitiminiń ... koefısıentiniń ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2010 jylǵy 1 qyrkúıektegi № 867 Qaýlysy ... ana ólim-jitiminiń ... koefısıentiniń ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2011 jylǵy 25 aqpandaǵy № 183 Qaýlysy ... ana ólim-jitiminiń ... koefısıentiniń ...
9. Usynystar: aýdarma sózdikterde, zańnama mátinderinde, ǵylymı ádebıetterde jáne baspasózde «koefısıent materınskoı smertnostı» termıniniń balamasyn «ana ólim-jitiminiń koefısıenti» tirkesi tulǵasynda berý jáne qoldaný tájirıbesi bar. Osy dáleldi eskere otyryp, «ana ólim-jitiminiń koefısıenti» termıniniń bekitilýin qoldaımyz.
| -2 |
| 29. | средний возраст матери | ananyń ortasha jasy | средний возраст материananyń ortasha jasyДефинициясы1. Ananyń ortasha jasy – belgili bir popýlásıaáda nemese topta bala týatyn áıelderdiń ortasha jasyn kórsetetin kórsetkish. Bul kórsetkish demografıalyq zertteýlerde reprodýktıvti tendensıaálardy baǵalaý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq baǵdarlamalardy josparlaý úshin qoldanylady.
2. Etımologıasy: –
3. Ózbek: onaning o'rtacha yoshi
4. Túrik: ortalama anne yaşı
5. Aǵylshyn: average age of mother
6. Nemis: Durchschnittsalter der Mutter
7. Bekitilgen nusqasy: orta jas (med) (2006), bala emizetin ana (med) (2011)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 518-İV Kodeksi. ... ananyń balany medısınalyq uıymda ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2007 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy N 1325 Qaýlysy. ... urpaqty bolý jasyndaǵy áıelderdiń densaýlyǵynan ...
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statısıka komıteti Tóraǵasynyń 2019 jylǵy 29 shildedegi № 3 buıryǵy. ... anasynyń ortasha jasy eseptik ... Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń m.a. 2023 jylǵy 31 naýryzdaǵy № 52 buıryǵy. ... ananyń nemese jańa týǵan náresteniń ...
9. Usynystar: termındik tirkes syńarlarynyń bekitilgen nusqalaryn, zańnamadaǵy qoldanysyn qarastyra kele, «ananyń ortasha jasy» dep bekitý usynylady.
| +5 |
| 30. | антенатальная смертность | antenataldyq ólim-jitim | антенатальная смертностьantenataldyq ólim-jitimДефинициясы1. Antenataldyq ólim-jitim – uryqtyń týylǵanǵa deıin, ıaǵnı qursaqishilik damý kezeńinde bolatyn ólimi. Bul termın júktiliktiń 22-shi aptasynan bastap bosanǵanǵa deıingi aralyqta náresteniń ólimin sıpattaıdy. Bul perınataldyq ólim-jitimniń bir bóligi.
2. Etımologıasy: antenatal (lat. ante – aldynda, natalis – týý) – bosanýǵa deıingi kezeń
3. Ózbek: antenatal o'lim
4. Túrik: antenatal ölüm, antenatal mortalite
5. Aǵylshyn: antenatal mortality
6. Nemis: antenatale Sterblichkeit
7. Bekitilgen nusqasy: ólim-jitim kórsetkishi (2022)
8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki Basqarmasynyń 2018 jylǵy 27 tamyzdaǵy № 191 qaýlysy. ... ólim-jitim kestelerin qurý ...
Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Basqarmasynyń 2021 jylǵy 26 qańtardaǵy № 5 qaýlysy. ... halyqtyń ólim-jitimi týraly derekter ...
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2014 jylǵy 12 naýryzdaǵy № 224 qaýlysy. ... antenataldyq qyzmetterge jáne pedıatrıalyq kómekke qoljetimdilik jaqsartý ...
9. Usynystar: zańnama qujattarynda berilý retin, bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «antenataldyq ólim-jitim» termınin bekitý usynylady.
| -3 |
jalpy óz pikirim, barlyq halyqaralyq qoldanystaǵy termınder ózgertýsiz qalýy kerek
Sálemetsiz be, Qýanysh Dıdar Aıtbaıqyzy! Halyqaralyq termınderdiń qazaq tiline aýdarýǵa keletinin aýdaryp, aýdarýǵa kelmeıtinin qazaq tiline beıimdep alý baǵytynda jumys atqarylǵany jón.
1926 jyly Bakýde ótken «Túrikshilerdiń birinshi quryltaıynda» A.Baıtursynuly qazaq Tolyǵyraq ...termınologıasyn jasaýdyń alǵashqy ǵylymı qaǵıdattaryn usynǵan bolatyn.
A. Baıtursynulynyń termın jasaý qaǵıdattary:
1) Termın retinde uǵym maǵynasyn tolyq beretin qazaq sózderin alý;
2) Ondaı sózder qazaq tilinde bolmaǵan jaǵdaıda olardy týystas tilderden alý;
3) Jappaı qoldanylatyn álemdik termınder qabyldana alady, biraq olar qazaq tiliniń tabıǵatyna sáıkes ózgertilýi kerek;
4) Qazaq tiliniń tabıǵatyna sáıkespeıtin barlyq ózge tilderdiń sózderi dál qazaqtyń aıtýyna sáıkes ózgertilýi kerek.
Derekkóz: https://syrboyi.kz/janalyqtar/el/a-bajtursynulynyng-termin-zhasawda-ustanghan-qaghidattary-75608/
Qaıyrly kún! Halyqaralyq termın degen ǵylymı ataý joq. Al kirme termınderdi ózgerissiz qaldyrý -- ulttyq termınologıamyzǵa jasalǵan qıanat bolar edi. Qazirgi kezde mysaly, İT termınderiniń bárin qazaq tiline Tolyǵyraq ...aýdarý nemese oǵan balama berý múmkin emes. Mundaıda A.Baıtursynulynyń qaǵıdaty boıynsha kirme termınderdi qazaq tiline beıimdeý kerek. Mysaly, parkıń, poshta, poıyz t.b. sıaqty.
Басқа пікірлерді көрсету