TEK TERMINKOM MÚSHELERİ ǴANA DAÝYS BERE ALADY! Respýblıkalyq termınologıa komısıasynyń (qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyt) 2025 jylǵy 5-otyrysynda bekitiletin termınderi
| № | SALASY | TERMIN SANY | RETTİK SANY |
| 1 | Arheologıa | 54 | 1-54 |
| 2 | Ulttyq qaýipsizdik komıteti usynǵan termınder | 59 | 55-113 |
| 3 | QR Ulttyq ekonomıka mınıstrligi usynǵan termınder | 21 | 114-134 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | атипичный скребок | atıpti qyrǵysh, qalypsyz qyrǵysh, qalyptan tys qyrǵysh | атипичный скребокatıpti qyrǵysh, qalypsyz qyrǵysh, qalyptan tys qyrǵyshДефинициясы1. Atıpti qyrǵysh, qalypsyz qyrǵysh, qalyptan tys qyrǵysh – ádettegi qyrǵyshtardan ózgeshe, kez kelgen túrine uqsamaıtyn arheologıalyq nysan. Shetki jartastyń synyǵyndaı 52+22 mm ólshemdi qural. 2. Etımologıasy: atıpti (gr. a+typos) - "joqqa shyǵarý, teristeý" + "beıne, úlgi". 3. Ózbek: atipik qirg'ich 4. Túrik: atipik kazıyıcı 5. Aǵylshyn: an atypical scraper 6. Nemis: atypischer Schaber 7. Bekitilgen nusqasy: atıptik tergeý jaǵdaıy (2016), qyrǵysh (2021) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2023 jylǵy 9 qańtardaǵy № 4 buıryǵy. ... atıptik gemolıtıkalyq-ýremıaályq sındrom ... Qazaqstan Respýblıkasy Ónerkásip jáne qurylys mınıstriniń 2023 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 163 buıryǵy... Betterdi tazalaý úshin metal shpatelderdi, qyrǵyshtardy, shetkalardy qoldaný ... 10. Usynystar: "atıpti" termıni medısına salasynda jıi qoldanysta. Zańnamalyq qujatta da atalǵan salada qoldanysyn kórsetip tur. Defınısıaásyna qaraı otyryp, "qalypsyz qyrǵysh" termınin bekitý usynylady. Mamandardyń pikiri kerek. | +5 |
| 2. | бифас с дисковидной пяткой | dısk tárizdi shúıdeli bıfas, tabany dısk tárizdi bıfas, dóńgelek tabandy bıfas | бифас с дисковидной пяткойdısk tárizdi shúıdeli bıfas, tabany dısk tárizdi bıfas, dóńgelek tabandy bıfasДефинициясы1. Dısk tárizdi shúıdeli bıfas, tabany dısk tárizdi bıfas, dóńgelek tabandy bıfas – tómengi paleolıt dáýirindegi arheologıalyq eskertkish (ashel). Bul – Úndistanda, Quddap ornynda tabylǵan uzyndyǵy 4,5 sm qural. 2. Etımologıasy: dısk (gr. δίσκος (dıskos) – «dóńgelek tabaq»; bıfas (fr. biface) – "eki jaqty". 3. Ózbek: disk shaklidagi tovonli bifas? 4. Túrik: disk şeklindeki topuk ile çift yüz 5. Aǵylshyn: biface with a disc-shaped heel 6. Nemis: bifas mit Scheibenfuß 7. Bekitilgen nusqasy: ıilgish dısk (2023), jelek tárizdi jatys (2024) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2016 jylǵy 24 mamyrdaǵy № 302 qaýlysy. ... jınaqtaýshy bólshekter (metal dóńgelekti dıskiler, serippeler) ... Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń 2022 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 355 buıryǵy. ... omyrtqaaralyq dıskilerdiń aýrýlaryn ... 10. Usynystar: zańnamalyq qujattarda "dısk" termıni kezdeskenmen, onyń usynylyp otyrǵan termınge esh qatysy joq. Mamandardyń pikiri qajet. Degenmen de "dóńgelek tabandy bıfas" defınısıaáǵa jaqyn keledi. | +4 |
| 3. | борт (раскопа) | jıek, bort (2018) | борт (раскопа)jıek, bort (2018)Дефинициясы1. Bort (qazba) – stratıgrafıaá (qabatty shógindi jáne výlkanogendik jynystardyń salystyrmaly geologıalyq jasyn anyqtaý, taý jynystarynyń qalyńdyǵyn bólshekteý jáne t.b. týraly geologıa bólimi) men zertteletin aýmaqtyń shekaralaryn bekitý úshin qoldanylatyn qazba jıegindegi tik qabyrǵa. 2. Etımologıasy: bort (frans. bord)-"shet, sheti". 3. Ózbek: bort (qazish) 4. Túrik: yan (kazma) 5. Aǵylshyn: board (excavation) 6. Nemis: bord (Ausgrabung) 7. Bekitilgen nusqasy: jıek, bort (2018) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń 2017 jylǵy 4 shildede № 269 qaýlysy. ... jol jıekterindegi, ıirimdi ýchaskelerdegi keptirgish ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy № 198-Vİ QRZ. ... Áýe kemeleriniń bortynda ... 10. Usynystar: defınısıaány qaraı otyryp, "jıek" termınin bekitý usynylady. | +4 |
| 4. | бровка | jal, jarqabaq (1998) | бровкаjal, jarqabaq (1998)Дефинициясы1. Jal, jarqabaq – arheologıalyq eskertkishtiń stratıgrafıaásyn jaqsyraq baqylaý úshin qaldyrylǵan kvadrattar nemese úlken qazba ýchaskeleri arasyndaǵy taza jer jolaǵy. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: chekka? 4. Túrik: kenar? 5. Aǵylshyn: edge? 6. Nemis: Rand? 7. Bekitilgen nusqasy: jarqabaq (1998), atjarys joljıegi (2022), qaırań qabaqshasy (2024) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Investısıalar jáne damý mınıstriniń Qurylys jáne turǵyn úı komýnaldyq sharýashylyq isteri komıteti tóraǵasynyń 2018 jylǵy 20 sáýirdegi № 88-nq buıryǵy. ... qulama jarqabaqtyń turaqsyz úıindileri ... 10. Usynystar: defınısıaásyn basshylyqqa alsaq, arheologıalyq eskertkishtiń stratıgrafıaásyn jaqsyraq baqylaý úshin topyraqty jal qylyp úıgen. Olaı bolsa, osy sala boıynsha "jal" (arheologıa) dep bekitý usynylady. Mamandardyń pikiri artyq bolmaıdy. | +6 |
| 5. | вотивный топор | ǵuryptyq balta | вотивный топорǵuryptyq baltaДефинициясы1. Ǵuryptyq balta – qurbandyq zaty, ártúrli dáýirlerde jerleý quraldarynyń mańyzdy bóligi bolǵan naǵyz baltanyń kishireıtilgen kóshirmesi. Ol aqyrette qaıtys bolǵan adamdy naqty turmystyq zattarmen, myltyqtarmen nemese qarýlarmen almastyrýǵa arnalǵan. Mysaly, Adygeıa Respýblıkasynyń Ulttyq murajaıynda skıftik ań stılinde jasalǵan ǵuryptyq balta bar. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: votiv bolta 4. Túrik: adak baltası 5. Aǵylshyn: the votive axe 6. Nemis: votiv-axt 7. Bekitilgen nusqasy: ǵuryptyq-mıftik syn (2021), balta (2021) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2018 jylǵy 20 qyrkúıektegi № 469 buıryǵy. ... ǵuryptyq-turmystyq ánderi men zamanaýı ... Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2023 jylǵy 1 shildedegi № 357 buıryǵy. ... aǵash ustasynyń baltasy, kóldeneń ara ... 10. Usynystar: saraptama qorytyndysy "ǵuryptyq balta" termınin bekitýdi usynylady. | +6 |
| 6. | втульчатый наконечник стрелы | uńǵyly jebe ushy, jebeniń uńǵyly ushy | втульчатый наконечник стрелыuńǵyly jebe ushy, jebeniń uńǵyly ushyДефинициясы1. Uńǵyly jebe ushy, jebeniń uńǵyly ushy – jebeniń aǵash biligine saptamaǵa arnalǵan túbinde qýys uńǵysy bar ush túri. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: vtulkali o'q uchi 4. Túrik: darbeli ok ucu 5. Aǵylshyn: tubular arrowhead 6. Nemis: Pfeilspitze mit Buchse 7. Bekitilgen nusqasy: jebeli kran (2016), ıilý ushy (2017) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń m.a. 2022 jylǵy 30 qarashadaǵy № 919 buıryǵy. ... jebeniń ushy – jebe denesiniń bas ... Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Alqasynyń 2015 jylǵy 19 mamyrdaǵy № 55 sheshimi. ... Uńǵylyq shyǵyrlar ... 10. Usynystar: defınısıaásyn qarastyra kele, "uńǵyly jebe ushy" termınin bekitý usynylady. | +4 |
| 7. | выветренный слой | morylǵan qabat | выветренный слойmorylǵan qabatДефинициясы1. Morylǵan qabat – jel, jańbyr, kún, aıaz jáne t.b. sıaqty tabıǵı faktorlardyń uzaq ýaqyt áserine ushyraǵan topyraqtyń joǵary qabaty. Bul qabatta kóbinese artefaktiler bolady, biraq olardy jyljytýǵa, joıýǵa nemese keıingi shógindilermen aralastyrýǵa bolady, bul olardyń kezdesýi men anyqtaýdy qıyndatady. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: ajinlangan qatlam? 4. Túrik: aşınmış tabaka / hava etkili tabaka 5. Aǵylshyn: weathered layer 6. Nemis: verwitterte Schicht 7. Bekitilgen nusqasy: mádenı qabat (2019) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy № 35-Vİ QRZ. ... Buzylǵan glıkol ... Qazaqstan Respýblıkasy Investısıalar jáne damý mınıstrligi Avtomobıl joldary komıteti Tóraǵasynyń 2018 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy № 121 buıryǵy. ... toqtatatyn qabattardy salý úshin ázirlendi ... 10. Usynystar: saraptama qorytyndysy sáýlet jáne qurylys salasynda qoldanystaǵy (morylǵan bıtým) termındi eskere otyryp, "morylǵan qabat" termınin bekitýdi usynady. | +8 |
| 8. | галечная индустрия | malta tas ındýstrıaásy, malta tas ónerkásibi | галечная индустрияmalta tas ındýstrıaásy, malta tas ónerkásibiДефинициясы1. Malta tas ındýstrıaásy – erte paleolıt dáýirine tán tas ónerkásibiniń ejelgi túrleriniń birin bildiretin arheologıalyq termın (Oldývaı dáýiri). Ol maltatastardy qural-saımandar jasaý úshin daıyndama retinde paıdalanýǵa negizdelgen. 2. Etımologıasy: ındýstrıaá (lat. industrial) - "eńbekqorlyq, yntalaný, yqylastylyq". 3. Ózbek: tosh sanoati 4. Túrik: çakıl endüstrisi 5. Aǵylshyn: pebble industry 6. Nemis: kies-Industrie 7. Bekitilgen nusqasy: mádenıet ındýstrıaásy (2018) 8. Qoldaný salasy: Tarıh 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Investısıalar jáne damý mınıstriniń 2017 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy № 890 buıryǵy. ... Qıyrshyqtasqa, maltatasqa, qumǵa jasandy jáne tabıǵı keýekti ... Qazaqstan Respýblıkasy Indýstrıaá jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstriniń 2023 jylǵy 28 sáýirdegi № 306 buıryǵy. ... ekonomıkalyq nemese ındýstrıaályq aımaqtyń basqarýshy ... 10. Usynystar: arheologıa termıni retinde zańnamalyq qujatta kezdespedi. Defınısıaásyn negizge ala otyryp, "malta tas ónerkásibi" termınin bekitý usynylady. | +4 |
| 9. | городище | qalashyq, kóne qala, eski qala orny, kóne qalashyq | городищеqalashyq, kóne qala, eski qala orny, kóne qalashyqДефинициясы1. Qalashyq, kóne qala, eski qala orny – buryn bolǵan bekinisti qonys nemese aýmaq. Ol ádette qorǵanysqa qyzmet etetin dýaldarmen, topyraq jaldarymen qorshalǵan. Qalashyqtar qalalarmen, qulyptarmen, qasıetti oryndarmen nemese feodaldyq úılermen baılanysty bolýy múmkin. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: shaharcha 4. Túrik: kalıntı 5. Aǵylshyn: hillfort 6. Nemis: Fundplatz 7. Bekitilgen nusqasy: qalashyq (tarıh) (1971), tank atys qalashyǵy (2021) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy 2001 jylǵy 25 tamyz N 1103. ... kóne qala Otyrardy saqtaý ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 288-Vİ QRZ. ... turaqtar, qalashyqtar, kóne kesenderdiń, qonystardyń, bekinisterdiń ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 10 mamyrdaǵy № 76 Jarlyǵy. ... mádenı ıgilik bolyp tabylatyn sırek qoljazbalardyń, kóne kitaptardyń ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1995 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy N 2708 zań kúshi bar Jarlyǵy. ... kúzet úı-jaılaryn, áskerı qalashyqtar salyp ... 10. Usynystar: aýdarmalardy, bekitilgen termınderdi, zańnamalyq qujattardaǵy qoldanysty qarastyra kele, "gorodıshe - kóne qala" nemese "gorodıshe - kóne qalashyq" termınin bekitý usynylady. | +6 |
| 10. | грабительский лаз | tonaýshylar izi, tonaý tesigi, tonaýǵa qazylǵan tesik, qazylǵan jasyryn jol, tonaýshylyq qazba | грабительский лазtonaýshylar izi, tonaý tesigi, tonaýǵa qazylǵan tesik, qazylǵan jasyryn jol, tonaýshylyq qazbaДефинициясы1. Tonaýshylar izi, tonaý tesigi, tonaýǵa qazylǵan tesik, qazylǵan jasyryn jol – baǵaly zattardy alyp qoıý úshin jerleý ornyna, qorǵanǵa nemese ózge de arheologıalyq qurylysqa zańsyz ený maqsatynda qazylǵan ruqsatsyz qazba. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: yirtqich qazishmalar 4. Túrik: yağmacı tüneli / izinsiz kazı girişi 5. Aǵylshyn: looter’s tunnel / illegal excavation hole 6. Nemis: Raubgräbertunnel / illegales Grabungsloch 7. Bekitilgen nusqasy: tonaýshy (2016) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksi 2014 jylǵy 3 shildedegi № 226-V QRZ. ... ulttyq múlikti joıý nemese tonaý ... Aqtóbe oblysy ákimdiginiń 2024 jylǵy 19 naýryzdaǵy № 66 qaýlysy. ... dıametri 4 metr bolatyn tonaý shuńqyry ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 30 qyrkúıektegi № 1009 qaýlysy. ... Shaıqas dalasynda ólgender men jaralanǵandardyń zattaryn urlaý (tonaý) ... 10. Usynystar: usynýshy tarap birneshe termın nusqalaryn bergen. Al zańnamalyq qujatta "tonaý shuńqyry" degen termın qoldanylǵan. Termın defınısıaásyn zerdeleı kele, "tonaýshylyq qazba" dep bekitý usynylady. Mamandardyń talqylap, pikir aıtýy artyq bolmaıdy. | 0 |
| 11. | грот | úńgir | гротúńgirДефинициясы1. Úńgir – tabıǵı nemese jasandy túrde paıda bolǵan shaǵyn úńgir, qýys, kóbine jartastyń ishinde ornalasqan. Úńgirdi adamdar pana retinde qoldanǵan, ejelgi mádenı qabattar tabylǵan. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: g'or 4. Túrik: mağara 5. Aǵylshyn: cave 6. Nemis: Höhle 7. Bekitilgen nusqasy: úńgir týrızmi (2019), úńgirli gemangıoma (2017) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Jambyl oblysy ákimdiginiń 2020 jylǵy 1 shildedegi № 148 qaýlysy. ... Yntaly úńgiri ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 1999 jylǵy 15 naýryzdaǵy N 349-I Zańy. ... múmkin ken qazý oryndary, tabıǵı úńgirler, basqa da ǵımarattar ... Qazaqstan Respýblıkasy Týrızm jáne sport mınıstriniń 2025 jylǵy 28 naýryzdaǵy № 41 buıryǵy. ... Túrkistan oblysynyń "Aqmeshit" úńgiri ... 10. Usynystar: usynylǵan termındi jan-jaqty qarastyra kele, saraptama qorytyndysy "úńgir" termınin bekitýdi usynady. | -4 |
| 12. | грунтовый могильник | grýnttyq qorym, topyraq qorym | грунтовый могильникgrýnttyq qorym, topyraq qorymДефинициясы1. Topyraq qorymy – qorǵandy úıindilersiz topyraqqa ornalastyrylǵan jerleý oryndarynan turatyn zırat. Jerleý ádette qarapaıym qabir shuńqyrlarynda bolǵan. 2. Etımologıasy: qorym (nem. Grund) – "topyraq, negiz". 3. Ózbek: er osti qabristoni 4. Túrik: toprak mezar alanı 5. Aǵylshyn: an underground burial ground 6. Nemis: Erdfriedhof 7. Bekitilgen nusqasy: ashyq topyraq (2022) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qaraǵandy oblysynyń ákimdiginiń 2025 jylǵy 8 sáýirdegi № 21/05 qaýlysy. ... Sherýbaı qorymy, erte temir dáýiri ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 17 qańtardaǵy № 165-V QRZ. ... «mal qorymdaryn» degen sózder ... Aqmola oblysy ákimdiginiń 2020 jylǵy 28 shildedegi № A-8/377 qaýlysy. ... Amangeldi II qorymy ... 10. Usynystar: eger qorymnyń birneshe túri bar bolsa, onda "topyraq qorym" dep bekitýge bolady. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda saraptama qorytyndysy zańnamalyq qujattardy negizge alyp, "qorym" dep qana alyp bekitýdi usynady. Mamandardyń talqylaýy kerek. | +3 |
| 13. | дневная поверхность | kúndizgi jer beti, qazirgi jer beti, ashyq jer beti | дневная поверхностьkúndizgi jer beti, qazirgi jer beti, ashyq jer betiДефинициясы1. Kúndizgi jer beti – arheologıalyq jumystardy júrgizý kezinde bekitilgen jer betiniń qazirgi (nemese qazba bastalǵanǵa deıingi sońǵy) kókjıegi. Arheologıalyq nysandar men stratıgrafıaályq qabattardyń paıda bolý tereńdigin ólsheý úshin bastapqy núkte retinde qoldanylady. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: kunduzgi sirt 4. Túrik: gündüz yüzeyi 5. Aǵylshyn: daytime surface 6. Nemis: Tagesoberfläche 7. Bekitilgen nusqasy: alty kúndik jumys aptasy (eńbek j/e hal. áleým. qorǵ.) (2005), betki; ústi; bet (2021) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Sáýlet jáne qurylys 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 1999 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy N 1930 Qaýlysy. ... Jerasty jáne ashyq ken jumystarynda ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2009 jylǵy 17 aqpandaǵy N 172 Qaýlysy. ... jer betinde qatty kúıde bolatyn tabıǵı mıneraldyq túzilimder ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2022 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 130-VII QRZ. ... jer paıdalanýshylarǵa berý týraly shart ... 10. Usynystar: usynýshy taraptan berilgen nusqalar orys tilinde berilgen "dnevnaıa poverhnost termınine balama retinde alynǵan. Defınısıaásyna nazar aýdarsaq, arheologıalyq qazba jumystaryndaǵy qazirgi jer beti jaıynda sóz bolyp tur. Sol sebepti "qazirgi jer beti" termınin bekitýge usynǵan bolar edik. Mamandarmen talqylaý kerek. | -3 |
| 14. | древняя поверхность | ejelgi jer beti | древняя поверхностьejelgi jer betiДефинициясы1. Ejelgi jer beti – ejelgi kezeńge jatatyn jerdiń bastapqy betki qabaty, ejelgi geologıalyq kezeńderde paıda bolǵan jer qyrtysynyń turaqty kontınentaldy bóligin bildiretin geologıalyq túsinik. Ol artefaktiler ornalasqan stratıgrafıaályq konteksti anyqtaýda mańyzdy. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: yerning qadimgi yuzasi 4. Túrik: dünyanın antik yüzeyi 5. Aǵylshyn: ancient Earth surface 6. Nemis: die alte Oberfläche der Erde 7. Bekitilgen nusqasy: ejelgi (tar.) (1971), jer betiniń radıaktıvti lastanýy (2022) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 288-Vİ QRZ. ... ejelgi eldi mekenderdiń tarıhı ... Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2023 jylǵy 22 aqpandaǵy № 75 buıryǵy. ... jer betinde paıda bolǵan, mıneraldyq ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2018 jylǵy 29 qyrkúıektegi № 762 Jarlyǵy. ... ejelgi eskertkishteri men Beket Ata mazarynyń ... 10. Usynystar: aýdarmalardy, bekitilgen termın tirkesiniń syńarlaryn qarastyra kele, "ejelgi jer beti" termınin bekitý usynylady. | +2 |
| 15. | дротик | dart, naıza, naızasha | дротикdart, naıza, naızashaДефинициясы1. Dart, naıza, naızasha – uzyn bilikten (kóbinese aǵashtan) jáne kóbinese tastan nemese metaldan jasalǵan ushtan turatyn qarý túri. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: dart 4. Túrik: cirit 5. Aǵylshyn: dart 6. Nemis: Speer 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Tarıh 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2024 jylǵy 24 maýsymdaǵy № 583 Jarlyǵy. ... Saptyń ushy naıza pishininde bolady ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 19 qyrkúıektegi 237-V QRZ. ... aldaspandar, naızalar, súńgiler ... 10. Usynystar: defınısıaásyn, zańnamadaǵy qoldanysyn qaraı otyryp, "naıza" dep bekitken durys bolar. Naızadan kishileý, qysqalaý qarý túri eken. Biraq ony "naızasha" dep bekitý jóninde mamandarmen keńesý kerek. | +5 |
TEK TERMINKOM MÚSHELERİ ǴANA DAÝYS BERE ALADY! Respýblıkalyq termınologıa komısıasynyń (jaratylystaný-matematıka baǵyty) 2025 jylǵy 6-otyrysynda bekitiletin termınderi
| № | SALASY | TERMIN SANY | RETTİK SANY |
| 1 | Dene tárbıesi jáne sport ("Komentator sózdigi" boıynsha) | 613 | 1-613 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | VAR, повтор | beıneqaıtalaý | VAR, повторbeıneqaıtalaýДефинициясы1. Beıneqaıtalaý – oıyn kezinde aıryqsha kúmán týǵyzatyn, tóreshiler eki oıly bolatyn asa mańyzdy sátte kómekke keletin vıdeoqaıtalaý júıesi. Bul tóreshilerge vıdeo kómek júıesi, olar daýly jaǵdaılarda sheshim qabyldaýǵa kómektesedi, vıdeo qaıtalaýdy qoldanady jáne oıyn sátin ártúrli qyrynan taldaıdy. 2. Etımologıasy: beıneqaıtalaý (aǵyl. video assistant referee) 3. Ózbek: video yordamchi hakam 4. Túrik: video yardımcı hakem 5. Aǵylshyn: video assistant referee 6. Nemis: video-assistent 7. Bekitilgen nusqasy: qaıtalaý (ped.) (1971), vıdeotızer (2024), sıfrlyq vıdeo (2023) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 8 qańtardaǵy № 215-Vİ QRZ. ... kıno jáne beıne qyzmet kórsetýde ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2006 jylǵy 11 jeltoqsandaǵy N 204 Zańy ... ol fýnksıalaryn qaıtalaýǵa jol bermeıtin biryńǵaı memlekettik júıe ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2024 jylǵy 19 maýsymdaǵy № 93-VIII QRZ. ... beıneónim – moraldyq qundylyqtarǵa sáıkes kelmeıtin ... 10. Usynystar: berilgen termınniń anyqtamasyna qaraı jáne basqa tilderdegi aýdarmasyn eskere kele, "TBK (tóreshiniń beıne/vıdeo kómekshisi)" dep qysqartylǵan nusqasyn nemese ashyp jazylǵan nusqasyn alý kerek dep oılaımyz. Biraq sońǵy jyldary Termınkom "vıdeony" - "beıne" emes, "vıdeo" nusqasynda bekitkenin eskerý kerek. | +10 |
| 2. | акробатическая дорожка | akrobat jolaǵy, akrobatıkalyq jol, akrobatıkalyq jolaq | акробатическая дорожкаakrobat jolaǵy, akrobatıkalyq jol, akrobatıkalyq jolaqДефинициясы1. Akrobatıkalyq jolaq – akrobatıka, gımnastıka jáne kúrdeli sekiris elementterin oryndaýdy qajet etetin basqa da sport túrlerinde jattyǵý men jarys ótkizýge arnalǵan arnaıy sporttyq jabyn. Ol jumsaq qonýǵa múmkindik berip, sportshylardyń qımyl úılesimdiligi men tepe-teńdigin damytýyna kómektesedi. 2. Etımologıasy: akrobat (grek. akrobateo) - "aıaqtyń ushymen júrý" 3. Ózbek: akrobatik yo‘lka 4. Túrik: akrobatik yol 5. Aǵylshyn: acrobatic track 6. Nemis: Sprungbahn 7. Bekitilgen nusqasy: akrobatıkalyq etúd (2019), júgirý joly (2019), atjarys joly (2019), jolaq (2020) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń m.a. 2023 jylǵy 13 qańtardaǵy № 5 buıryǵy. ... akrobatıkalyq jolaqta sekirý ... Jambyl oblysy ákimdiginiń 2017 jylǵy 27 qarashadaǵy № 261 qaýlysy. ... akrobatıkalyq jolda sekirý ... Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2017 jylǵy 30 qazandaǵy № 290 buıryǵy. ... Akrobatıkalyq jolda sekirý ... 10. Usynystar: basqa tilderdegi aýdarmasyn qaraı kele, bektiligen termınderdi eskere otyra "akrobatıkalyq jol" nusqasyn bekitýdi usynamyz. "Jolaq" degen "polosa" sóziniń qazaqsha nusqasy retinde bekitilgen. Zańnamada da eki nusqasy qatar qoldanylyp júr. Sondyqtan "jolaq" tirkesimen alý durys emes. | +1 |
| 3. | акселерация | jyldamdatý, akselerasıa (2019) | акселерацияjyldamdatý, akselerasıa (2019)Дефинициясы1. Jyldamdatý, akselerasıa – bul sportshynyń jyldamdyǵyn qysqa merzimde, kóbinese startta nemese sońǵy údeý kezinde kúrt arttyrý prosesi. Startta: akselerasıa ońtaıly jarys jyldamdyǵyna tez jetý úshin bastapqy pozısıadan maksımaldy údeýmen shyǵýdy bildiredi. Júgirý kezinde: mysaly, qarsylasyn aınalyp ótý nemese qarqynyn arttyrý úshin sportshy serpilis úshin akselerasıany qoldana alady. 2. Etımologıasy: akselerasıa (lat. acceleratio) - "jedeldetý" 3. Ózbek: tezlash 4. Túrik: hızlanma, ivmelenme 5. Aǵylshyn: acceleration (human development) 6. Nemis: Beschleunigung 7. Bekitilgen nusqasy: akselerasıa (2017) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 24 maýsymdaǵy № 52-VII QRZ. ... akselerasıalyq baǵdarlamalar arqyly damytý ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 4 shildedegi № 174-Vİ QRZ. ... "Astana Hab" halyqaralyq tehnologıalyq parkine qatysýshylardy akselerasıalaý ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 1 sáýirde № 27-VII QRZ. ... ósý qarqynyn jyldamdatý ... 10. Usynystar: anyqtamasyn, basqa tilderdegi aýdarmasyn qaraı kele, "jyldamdatý" nusqasyn bekitýdi usynamyz. "Akselerasıa" sózi bıologıa salasyna qatysty maǵynasy men sport salasyna qatysty anyqtamasy ártúrli. Arajigin ajyratý úshin sport salasy dep jaqsha ishinde kórsetken durys bolady. | +9 |
| 4. | активная борьба | shıraq kúres, belsendi kúres, belsene kúresý | активная борьбаshıraq kúres, belsendi kúres, belsene kúresýДефинициясы1. Belsendi kúres – bul shabýylǵa basa nazar aýdara otyryp, ártúrli ádisterdi qamtıtyn jekpe-jektegi sportshylardyń is-qımyl kesheni. Kúrestiń bul túrinde qatysýshylar belsendi shabýyl áreketterin qoldana otyryp, qarsylasqa ústemdik etýge tyrysady. Belsendi kúres joǵary tehnıka men taktıkalyq daıyndyqty qajet etedi. 2. Etımologıasy: belsendi (lat. activus, actus) - "belsendi, qozǵalysqa keltirý" 3. Ózbek: aktiv kurash, faol kurash 4. Túrik: aktif mücadele 5. Aǵylshyn: active struggle 6. Nemis: aktiver Kampf 7. Bekitilgen nusqasy: bıologıalyq belsendi qospa (2021), belsendi gaz (2021), belsendi ortalyq (2024), radıoaktıvti ındıkatorlar (2024), kúres (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2020 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy № 388-VI QRZ. ... kúres jónindegi belsendi sharalar ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy N 220-IV Zańy ... Sporttaǵy dopıngke qarsy kúres týraly halyqaralyq konvensıan ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2015 jylǵy 6 sáýirdegi № 299-V QRZ ... Bıologıalyq aktıvti zattardy ... 10. Usynystar: "aktıv" sózi sońǵy jyldary bekitilgen termınderde eki nusqada da alynǵan. Bekitilgen termınderdi eskere kele, sport salasyna qatysty "belsendi kúres" nusqasyn qaldyrýdy usynamyz. | +11 |
| 5. | активный бой | shıraq urys, belsendi urys, belsendi jekpe-jek/saıys | активный бойshıraq urys, belsendi urys, belsendi jekpe-jek/saıysДефинициясы1. Shıraq urys, belsendi urys, belsendi jekpe-jek/saıys – bul sporttyq jekpe-jektiń (boks, kıkboksıń, MMA, dzúdo jáne t.b.) bir túri, onda sportshy únemi bastamashyldyq tanytyp, qarsylasqa qysym kórsetip, joǵary qarqynmen shabýyl jasap, jekpe-jektiń yrǵaǵy men tempin baqylaýda ustaıdy. 2. Etımologıasy: belsendi (lat. activus, actus) - "belsendi, qozǵalysqa keltirý" 3. Ózbek: faol jang 4. Túrik: aktif dövüş 5. Aǵylshyn: active fight 6. Nemis: aktiver Kampf 7. Bekitilgen nusqasy: janýarlar tóbelesi (2022), atysty urys (2020), qoıan-qoltyq urys (áskerı is) (1998) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2023 jylǵy 14 shildedegi № 182 buıryǵy. ... Uıymdastyrýshy - jekpe-jek boıynsha halyqaralyq federasıalar ... Túrkistan oblysy ákimdiginiń 2020 jylǵy 20 qańtardaǵy № 6 qaýlysy. ... Jekpe-jek saıysy Aýyr atletıka ... Pavlodar oblysy ákimdiginiń 2023 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy № 347/4 qaýlysy. ... Jaýyngerlik jekpe-jektiń aralas túrleri (MMA) ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, zańnamadaǵy qoldanysyn eskere kele, "belsendi jekpe-jek" nusqasyn bekitýdi qoldaımyz. | +9 |
| 6. | аллей-уп | sharyq pas | аллей-упsharyq pasДефинициясы1. Sharyq pas – basketboldaǵy shabýyldaýshy oıynnyń bir elementi. Bul ádis kezinde shabýyldaýshy komandanyń bir oıynshysy qarsylas sebetiniń baǵytyna qaraı joǵaryǵa qaraı pas beredi, al onyń komandalasy sol sátte sekirip, áýede dopty qaǵyp alyp, jerge túspeı turyp, kóbine dank (joǵarydan salý) arqyly dopty sebetke salady. Bul tásil erekshe dáldik pen úılesimdilikti talap etedi jáne kórermender úshin áserli sátterdiń biri. 2. Etımologıasy: pas (fr. passer) - "barý" 3. Ózbek: alley-oop, havoga uzatma, osma pas 4. Túrik: alley-oop, avadan pas, alçaktan smaç 5. Aǵylshyn: alley-oop 6. Nemis: alley-oop, Anspiel zum Dunking 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń 2021 jylǵy 1 maýsymdaǵy № 314 buıryǵy. ... Sharyqty, eki jyldamdyqta jáne doǵal erindi, qabyrǵasynan ıilgen ... 10. Usynystar: bul halyqaralyq sporttyq termın, kóbinese sol kúıinde paıdalanylady. Kóp jaǵdaıda bul termın aýdarylmaı, translıterasıa túrinde qoldanylady. "Sharyq" sóziniń túsindirme sózdikterde "kók, aspan" degen maǵynalary bar. Mysaly: Ol sonaý shyrqaý sharyqqa shyǵyp aldy da, parashútin jerge júz sarjan qalǵanda ashty (J.Moldaǵalıev, Aınalaıyn.), Itelgi álden ýaqytta ushyp sharyqqa shyqty (S.Begalın, Ýaqyt.). Anyqtamasyna qaraı otyra, berilgen qazaqsha balamany qoldanýǵa bolady dep sanaımyz. Dopty joǵaryǵa kótere pas berýge "sharyq pas" keledi. Zańnamada qoldanysy kezdespedi. | -3 |
| 7. | андердог | eleýsiz | андердогeleýsizДефинициясы1. Anderdog – machta nemese týrnırde jeńiske jetý múmkindigi tómen sanalatyn sportshy ne komanda. Kóbine qarsylasynan álsizdeý dep esepteletin tarap, biraq kútpegen nátıjeler kórsetýi de múmkin. 2. Etımologıasy: anderdog (aǵyl. under+dog) - "tómendegi ıt" 3. Ózbek: underdog 4. Túrik: underdog 5. Aǵylshyn: underdog 6. Nemis: Underdog 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2022 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy № 122 buıryǵy. ... eleýsiz buzýshylyqtar – tabıǵı monopolıalar jáne qoǵamdyq mańyzy bar ... Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń 2009 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy N 502 jáne Qazaqstan Respýblıkasy Ekonomıka jáne búdjettik josparlaý mınıstriniń 2010 jylǵy 17 aqpandaǵy N 69 Birlesken buıryqtary. ... eleýsiz dárejedegi táýekel toby ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 25 maýsymdaǵy № 834 Qaýlysy. ... eleýsiz sıpattaǵy ózgerister engizý quqyǵymen ... 10. Usynystar: basqa tilderdegi aýdarmasyn, defınısıaásyn eskere kele, "anderdog" sóziniń ózin qaldyrý kerek dep sanaımyz. "Eleýsiz" sózi termınniń maǵynasyn asha almaıdy. Zańnamada qoldanysy joq. | -1 |
| 8. | апелляция | qaıta qaraý, shaǵymdaný, apelásıa (2018) | апелляцияqaıta qaraý, shaǵymdaný, apelásıa (2018)Дефинициясы1. Qaıta qaraý, shaǵymdaný, apelásıa – jarystyń nátıjesi týraly tóreshiler alqasynyń sheshimin nemese sporttyq is boıynsha qabyldanǵan basqa organnyń sheshimine joǵary tóreshiler ujymyna qaıta qaratý úshin shaǵymdaný. 2. Etımologıasy: apelásıa (lat. appellatio) - "úndeý" 3. Ózbek: apellyatsiya 4. Túrik: itiraz 5. Aǵylshyn: appeal 6. Nemis: Berufung (Recht) 7. Bekitilgen nusqasy: apelásıa (2018), qaıta qaraý (zań) (2010) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 1999 jylǵy 16 shildedegi N 427 Zańy. ... apelásıalyq keńestiń qarsylyqtardy qaraý qaǵıdalaryn ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2020 jylǵy 3 shildedegi № 358-VI QRZ. ... apelásıalyq komısıasy qyzmetin júzege asyrý ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 20 naýryzdaǵy № 20-VII QRZ. ... Apelásıalyq shaǵym berilgen ... 10. Usynystar: berilgen termınniń defınısıaásyn, basqa tilderdegi aýdarmasyn, zańnamada qoldanysyn qaraı kele, "apelásıa" termıni qalýy kerek dep sanaımyz, berilgen qazaqsha eki balama "shaǵymdaný" - "objalovanıe", "qaıta qaraý (zań)" - "peresmotr" (2010) sózderine qoldanylady. | +11 |
| 9. | апперкот | túre soqqy, aperkot (2019) | апперкотtúre soqqy, aperkot (2019)Дефинициясы1. Túre soqqy, aperkot – boksta tómennen urý, ıaǵnı qarsylastyń ıek tusyna tómennen joǵary qaraı baǵyttalǵan soqqyny bildiredi. Kóbinese jaqyn araqashyqtyqta urys salǵanda qoldanylady. 2. Etımologıasy: aperkot (aǵyl. upper+cut) - "joǵarǵy+kesý" 3. Ózbek: upperkut, yuqoriga zarba 4. Túrik: aparkat 5. Aǵylshyn: uppercut 6. Nemis: Aufwärtshaken 7. Bekitilgen nusqasy: aperkot (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2008 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy N 1351 Qaýlysy. ... soqqy tolqynynyń qosarly zaqymdaý faktorlary ... Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Alqasynyń 2020 jylǵy 26 aqpandaǵy № 28 sheshimi. ... soqqy kapsúlalary ... 10. Usynystar: termınniń zańnamada qoldanysy kezdespeıdi. Basqa tilderdegi aýdarmalary ózgerissiz alynǵan. "Túre soqqy" degen usynys termınniń maǵynasyn tolyq asha alsa, alýǵa bolady. Sala mamandarymen qaraý kerek dep sanaımyz. | +11 |
| 10. | аренда игрока | jalǵa alý / jalǵa berý, oıynshyny jalǵa alý / oıynshyny jalǵa berý | аренда игрокаjalǵa alý / jalǵa berý, oıynshyny jalǵa alý / oıynshyny jalǵa berýДефинициясы1. Jalǵa alý / jalǵa berý, oıynshyny jalǵa alý / oıynshyny jalǵa berý – bul sportshynyń (mysaly, fýtbolshynyń) kelisimshartyna ıe klýbynan keıbir merzimge basqa klýbqa ýaqytsha aýysýyn bildiretin kelisim. Ol transferlik tereze kezinde de, odan tys ýaqytta da júzege asyrylýy múmkin. Kelisim merzimi – aldyn ala belgilenedi, jáne ártúrli bolýy múmkin: bir machtan birneshe jylǵa deıin. 2. Etımologıasy: jalǵa alý (lat. arrendare) - "jalǵa berý" 3. Ózbek: ijara (sport) 4. Túrik: kiralama (spor) 5. Aǵylshyn: loan, player loan 6. Nemis: spieler mieten 7. Bekitilgen nusqasy: jaldaý (jalǵa alý/berý) (2020), qosymshalardy jalǵa alý/berý (2023), qosalqy oıynshy (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2013 jylǵy 4 shildedegi № 131-V Zańy ... «Múliktik», «jalǵa alý», «múliktik jaldaý ... Jetisý oblysy Kerbulaq aýdany ákimdiginiń 2024 jylǵy 5 shildedegi № 202 sheshimi ... Tabıǵı ólsheýler júrgizý úshin arendatorlary ... Almaty oblysy ákimdiginiń 2008 jylǵy 8 qazandaǵy N 187 qaýlysy. ... múlikti jalǵa (arendaǵa) berý ... 10. Usynystar: berilgen anyqtamany, zańnamada qoldanysyn, basqa tilderdegi aýdarmalaryn, bekitilgen termınderdi eskere otyra, "oıynshyny jalǵa alý / berý" nusqasyn bekitken durys dep sanaımyz. | -5 |
| 11. | атака сзади (футбол) | tý syrtynan shabýyldaý, syrtynan shabýyldaý | атака сзади (футбол)tý syrtynan shabýyldaý, syrtynan shabýyldaýДефинициясы1. Tý syrtynan shabýyldaý, syrtynan shabýyldaý – bul oıynshy osal kúıdegi qarsylasyn artqy jaǵynan uryp-soǵý nemese soqqyǵa jyǵý erejelerin buzý. Bul sportqa tán emes minez-qulyq jáne aıyp dobymen jazalanady, al keıbir jaǵdaılarda oıynnan shyǵarylady. 2. Etımologıasy: shabýyl (eski fr. attaquer) - "bekitý" 3. Ózbek: orqadan hujum 4. Túrik: arkadan hücum 5. Aǵylshyn: rear attack 6. Nemis: angriff von hinten 7. Bekitilgen nusqasy: shabýyl (2020), arttan iliný (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 13 mamyrdaǵy № 256-Vİ QRZ. ... shabýyldaýdy ımıtasıaálaýdy ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 9 qarashadaǵy 490-IV Zańy ... sondaı-aq tutqıyldan shabýyldaý saldarynan ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2022 jylǵy 23 qyrkúıektegi № 734 qaýlysy ... Desanttyq-shabýyldaý ... 10. Usynystar: zańnamada qoldanysyn, bekitilgen termınderdi eskere kele, termınniń yqshamdylyǵyn saqtaý úshin "syrtynan shabýyldaý" nusqasyn qoldaımyz. | +11 |
| 12. | атакующий подбор | qaıyrma talas | атакующий подборqaıyrma talasДефинициясы1. Qaıyrma talas – bul komanda shabýyl jasap jatqanda dop sebetke túspeı keri qaıtsa (ıaǵnı, múlt ketse), sol dopty qaıta qaǵyp alyp, shabýyldy jalǵastyrý. Muny qarsylas emes, shabýyldap jatqan komanda jasaıdy. Shabýyl kezindegi dopty qaıta alý. 2. Etımologıasy: ataka (fr. attaque) - "shabýyl" 3. Ózbek: hujumiy ribaund 4. Túrik: hücum ribaundu 5. Aǵylshyn: offensive rebound 6. Nemis: Offensiv-Rebound 7. Bekitilgen nusqasy: shabýyl (2020) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2012 jylǵy 14 qyrkúıektegi № 25-02/457 Buıryǵy. ... qaıyrma qarakól jaǵaly, árbir qatarda ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 20 qazandaǵy № 166 Jarlyǵy. ... Qondyrmaly qaıyrma jaǵaly ... 10. Usynystar: sport salasynyń sózdikterinde "atakýıýshıı" tirkesimen kelgen sózderdi "shabýyldaýshy" dep beredi. Termınniń anyqtamasyna úńilsek, "qaıyrma talas" balamasyn alýǵa bolady, sala mamandarymen talqylap qabyldaý kerek. | -5 |
| 13. | атрибут | tólsıpat | атрибутtólsıpatДефинициясы1. Tólsıpat – bir nárseni ereksheleıtin belgi. Bul oıynshyǵa nemese oıynǵa tán erekshe sıpattama, qasıet nemese qural degendi bildiredi. Fýtbol oıynynda doptan bastap, soǵylǵan golǵa deıin oıyn atrıbýttary bolyp sanalady. 2. Etımologıasy: atrıbýt (lat. attributio) - "berý" 3. Ózbek: atribut 4. Túrik: öznitelik 5. Aǵylshyn: Attribute 6. Nemis: Attribut 7. Bekitilgen nusqasy: atrıbýt (2018), tólsıpat (aqparattyq tehnologıa) (2006) 8. Qoldaný salasy: Statısıka, standarttaý jáne zıatkerlik menshik, Dene tárbıesi jáne sport, Fılosofıa jáne saıasattaný, Pedagogıka jáne psıhologıa, Informatıka jáne esepteýish tehnıka, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2024 jylǵy 2 aqpandaǵy № 58-VIII QRZ ... menshiktiń negizgi atrıbýttarynan aıtarlyqtaı aıyrady ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2024 jylǵy 4 jeltoqsandaǵy № 141-VIII QRZ ... aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn sáıkestendirýdi júrgizýge arnalǵan quraldardy (buıymdardy) jáne atrıbýttardy satyp alýǵa ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2012 jylǵy 20 sáýirdegi № 11-V Zańy ... belgileri men atrıbýttar ... 10. Usynystar: berilgen termınniń defınısıaásyna qarasaq, "tólsıpat" uǵymy maǵynasyn ashpaıdy. İs júrgizý salasynda ǵana "tólsıpat" dep 2006 jyly bekitilgen eken. Zańnama qujattarynda da "atrıbýt" dep qoldanylady. Sondyqtan 2018 jyly bekitilgen nusqasynda qaldyryp, termındi qaraýdan alyp tastaǵan durys dep sanaımyz. | -3 |
| 14. | аут | syrt, aýt (2019) | аутsyrt, aýt (2019)Дефинициясы1. Syrt, aýt – doptyń, shaıbanyń oıyn alańynan tys shyǵyp ketýi; boks alańynda referıdiń urysty nokaýtpen aıaqtaýdy toqtatýy týraly bergen komandasy. 2. Etımologıasy: aýt (aǵyl. out) - "tys" 3. Ózbek: chiqish, aut 4. Túrik: hariç, mola, çıkış 5. Aǵylshyn: out 6. Nemis: Out 7. Bekitilgen nusqasy: aýt (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Alqasynyń 2016 jylǵy 7 maýsymdaǵy № 64 sheshimi. ... "stempıng aýt" júrgizilgen el aýmaǵynda ... 10. Usynystar: basqa tilderdegi aýdarmasyn eskere kele, 2019 jyly bekitilgen "aýt" nusqasy qalýy kerek dep sanaımyz. | +7 |
| 15. | бандаж | jumsaýyt, bandaj (2021) | бандажjumsaýyt, bandaj (2021)Дефинициясы1. Jumsaýyt, bandaj – deneniń jeke bólikterin qajetti qalypta saqtaýǵa arnalǵan, myqtap kıilip turatyn tańǵysh. 2. Etımologıasy: bandaj (fr. bandage) - "tańǵysh, bınt" 3. Ózbek: bandaj 4. Túrik: bandaj 5. Aǵylshyn: bandage 6. Nemis: Verband 7. Bekitilgen nusqasy: bandaj (2021), bandaj, beltartpa (2019), beltartpa (med.) (2005) 8. Qoldaný salasy: Kólik jáne qatynas joldary, Dene tárbıesi jáne sport, Energetıka, Medısına, Mehanıka jáne mashınataný, Mashınajasaý, Sáýlet jáne qurylys 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 9 qańtardaǵy № 152-VIII QRZ. ... Baldaqtardy, hırýrgıalyq beldikterdi jáne bandajdardy qosa alǵanda ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 2 shildedegi № 166-Vİ QRZ. ... bekitý quraldaryna (gıps, bandaj) jumsalatyn shyǵystardy qosa alǵanda ... Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń m.a. 2022 jylǵy 21 qyrkúıektegi № 273 buıryǵy. ... Jattyǵý bandajy ... 10. Usynystar: berilgen termın osy ýaqytqa deıin birneshe ret bekitilgen. Zańnamadaǵy qoldanysy – "bandaj". "Jumsaýyt" balamasyn alý týraly sala mamandarymen talqylaý kerek. | +7 |
TEK TERMINKOM MÚSHELERİ ǴANA DAÝYS BERE ALADY! Respýblıkalyq termınologıa komısıasynyń 2025 jylǵy 3-4 otyrysynda bekitiletin termınderi
| № | SALASY | TERMIN SANY | RETTİK SANY |
| 1 | 2025 jylǵy «Zań salasynyń termınderi» respýblıkalyq baıqaýynyń qorytyndysy boıynsha qazaqsha balamasy sátti dep tanylǵan termınder | 16 | 1-16 |
| 2 | Normatıvtik quqyqtyq aktilerde qoldanylatyn termınder men sóz tirkesteri | 646 | 17-672 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | банкрот | bankrot | банкротbankrotДефинициясы1. Bankrot – bul adamnyń nemese uıymnyń (mysaly, kompanıanyń) óz qaryzdaryn óteýge qabiletsiz ekenin resmı túrde moıyndaýy. 2. Etımologıasy: banca rotta (ıtal.) - "synǵan oryndyq". 3. Ózbek: bankrot 4. Túrik: iflas 5. Aǵylshyn: bankrupt 6. Nemis: bankrott gehen; insolvent sein 7. Bekitilgen nusqasy: bankrot (2018) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný, Ekonomıka jáne qarjy 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2020 jylǵy 14 shildedegi № 443 qaýlysy: ... kásipkerlerdi bankrot dep taný týraly; 2. Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstriniń 2020 jylǵy 1 sáýirdegi № 344 buıryǵy: Bankrottyqty basqarýshynyń negizgi syıaqysynyń eń tómengi ... shegi; 3. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2023 jylǵy 2 qarashadaǵy № 2 Normatıvtik qaýlysy: ... Sottardyń ... bankrottyq týraly zańnamany qoldaný praktıkasy. 10. Usynystar: baıqaýǵa qatysýshy "bankrot" sóziniń etımologıasyn jáne túrik tilindegi nusqasyn eskere kele, "quntaýsar/quntaýysar" degen nusqany usynady. Mamandardyń talqylaýyna usynamyz. | +11 |
| 2. | брокер | deldal | брокерdeldalДефинициясы1. Broker – satýshy men satyp alýshy arasynda (qor, taýar, valúta bırjalarynda), saqtandyrýshy men saqtanýshy (saqtandyrý brokeri), keme ıesi men jaldaýshy arasynda deldaldyq fýnksıalardy júzege asyratyn zańdy tulǵa. 2. Etımologıasy: brocour (ej,aǵylsh.), broker (aǵylsh.) - "usaq saýdager"; deldal. 3. Ózbek: broker 4. Túrik: komisyoncu 5. Aǵylshyn: broker 6. Nemis: Makler 7. Bekitilgen nusqasy: deldal (ekon.) (1993), saqtandyrý deldaly (2006), brokerlik keńse (2016), brokerdiń ústeme baǵasy (2017), broker (2018), deldal (1992) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný, Ekonomıka jáne qarjy 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki Basqarmasynyń 2018 jylǵy 29 qazandaǵy № 270 qaýlysy: Saqtandyrý brokeriniń jarǵylyq ... kapıtalynyń eń tómengi mólsheri ...; 2. Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Basqarmasynyń 2022 jylǵy 20 qazandaǵy № 75 qaýlysy: Baǵaly qaǵazdar naryǵynda brokerlik jáne (nemese) dılerlik qyzmetti júzege asyratyn ...; 3. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki Basqarmasynyń 2019 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy № 275 qaýlysy: ... saqtandyrý brokeri eseptiliginiń tizbesi. 10. Usynystar: "broker" termıni jeke jáne tirkesti termınder quramynda 10 shaqty ret bekitilgen. Alaıda zańnamadaǵy qoldanysynda "broker" sózi kezdesedi. Túrik tilinde brokerdiń qyzmeti komısıalyq shartqa negizdeletindigine basa mán berilgendikten, "komisyoncu" degen termın qalyptasqan. Al qazaq tilindegi "deldal" sózi taraptar arasyndaǵy mámileni de, sol arqyly paıda tabýdy (ıaǵnı komısıa alý) tolyq óteı alatyndyqtan, "deldal" termınin túbegeıli ornyqtyrý usynylady. | -3 |
| 3. | верификация | rastamalyq tekserý, tekserip rastaý, naqtylap rastaý | верификацияrastamalyq tekserý, tekserip rastaý, naqtylap rastaýДефинициясы1. Verıfıkasıaá – baqylanatyn obektilermen, sensorlyq málimettermen salystyrýǵa jáne tájirıbe arqyly bir nárseniń senimdiligin anyqtaýǵa negizdelgen teorıalyq paıymdaýlardyń aqıqattyǵyn rastaý jáne dáleldeý ádisi. 2. Etımologıasy: verus (lat.) - "shyn, naqty"; facere (lat.) - "isteý". 3. Ózbek: tekshirish 4. Túrik: doğrulama 5. Aǵylshyn: verification 6. Nemis: Überprüfung 7. Bekitilgen nusqasy: verıfıkasıaálanǵan (2017), verıfıkasıaá (2018), verıfıkattaý (2018), verıfıkasıaálaný qaǵıdaty (2019), formaldi verıfıkasıaá (2021) 8. Qoldaný salasy: Ádebıet jáne lıngvısıka, Zańtaný, Informatıka jáne esepteýish tehnıka, Ekonomıka jáne qarjy, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa, geologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń 2022 jylǵy 14 qańtardaǵy № 12 buıryǵy: ... verıfıkasıaálaýdy júrgizý qaǵıdalaryn bekitý ...; 2. Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstriniń m.a. 2023 jylǵy 20 qazandaǵy № 749 jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Sıfrlyq damý, ınovasıalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstriniń 2023 jylǵy 23 qazandaǵy № 497/NQ birlesken buıryǵy: ... verıfıkasıaány qoldana otyryp ...; 3. Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Basqarmasynyń 2022 jylǵy 20 qazandaǵy № 76 qaýlysy: ... taldaý júrgizý (verıfıkasıaá) úshin uıymdardy aıqyndaý ... 10. Usynystar: termınniń qazaqsha nusqasy buryn usynylmaǵan, ári bekitilmegen. Baıqaýǵa qatysýshy "rastamalyq tekserý" degen nusqa usynady. Ózbek jáne túrik tilderindegi nusqalaryn eskere kelgende, termındi tól tilimizge beıimdeýge bolatyndyǵyn ańǵaramyz. Zańnamada "taldaý júrgizý" tirkesin jaqshada "verıfıkasıaálaý" dep kórsetken. Osylardy eskere kele, "tekserip rastaý" nemese etımologıasyn eskere otyryp, "naqtylap rastaý" degen nusqany usynamyz. | -6 |
| 4. | завещание с условием | shartty ósıet | завещание с условиемshartty ósıetДефинициясы1. Shartty ósıet – ósıet qaldyrýshy belgili bir shart qoıatyn ósıet túri. 2. Etımologıasy: ósıet (túrik. ýasıet, pars. ýasıaát) – talap-tilek. 3. Ózbek: shartli iroda 4. Túrik: şartlı irade 5. Aǵylshyn: conditional will 6. Nemis: Testament mit Bedingung 7. Bekitilgen nusqasy: qupıa ósıet (2016), shart (2020), jetkilikti shart (2023) 8. Qoldaný salasy: Kólik jáne qatynas joldary, Fızıka jáne astronomıa, Mehanıka jáne mashınataný, Matematıka, Informatıka jáne esepteýish tehnıka 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 14 qazandaǵy № 240-V QRZ. ... sharttyń zańdarǵa qaıshy kelmeıtin kez kelgen jaǵdaılaryn ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 1997 jylǵy 14 shildedegi N 155-I Zańy. ... ósıetterdiń dýblıkattary men kóshirmeleri ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 21 qańtardaǵy № 217-Vİ QRZ. ... Qupıa ósıet jasaǵan adamnyń qaıtys bolýy ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "shartty ósıet" termınin bekitý usynylady. | -10 |
| 5. | запасной судья | qosalqy tóreshi | запасной судьяqosalqy tóreshiДефинициясы1. Qosalqy tóreshi – negizgi tóreshi bolmaǵan, aýyrǵan, múddeler qaqtyǵysy bolǵan nemese is boıynsha óz mindetterin atqara almaǵan jaǵdaıda ony aýystyrý úshin taǵaıyndalatyn tóreshi. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: zaxiradagi sudya 4. Túrik: yedek hâkim 5. Aǵylshyn: substitute judge 6. Nemis: Ersatzrichter 7. Bekitilgen nusqasy: qosalqy oıynshy (2019), tóreshi (2020) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport, Zańtaný, Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2025 jylǵy 13 tamyzdaǵy № 611 qaýlysy. ... "qosalqy bólshekter" qozǵaltqyshtardy ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 7 shildedegi N 171-IV Zańy. ... Qosalqy merdigerlerine qatysty ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 15 qazandaǵy № 242-V QRZ. ... Árbir Tarap bir tóreshi taǵaıyndaýǵa tıis ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2018 jylǵy 4 maýsymdaǵy № 314 qaýlysy. ... Tóreshilerdiń sany – bireý ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "qosalqy tóreshi" termınin bekitý usynylady. | +3 |
| 6. | иммунитет | quqyqtyq qorǵanysh | иммунитетquqyqtyq qorǵanyshДефинициясы1. Quqyqtyq qorǵanysh – belgili bir tulǵanyń (mysaly, depýtattyń, dıplomattyń, sýdıanyń, t.b.) quqyqtyq jaýapkershilikten, izdeýden, sotqa tartýdan bosatylýy, ıaǵnı quqyqtyq qorǵanysh mártebesi. 2. Etımologıasy: ımýnıtet (lat. immunis) – «bosatylǵan, erikti» 3. Ózbek: immunitet 4. Túrik: dokunulmazlık 5. Aǵylshyn: immunity 6. Nemis: Immunität 7. Bekitilgen nusqasy: ımýnıtet (2021) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2025 jylǵy 15 tamyzdaǵy № 323 buıryǵy. ... normatıvtik quqyqtyq aktileriniń tiziliminde ... Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2025 jylǵy 29 mamyrdaǵy № 209 buıryǵy. ... Azamattyq qorǵanystyń qorǵanysh qurylystaryn ... 10. Usynystar: saraptama qorytyndysy «quqyqtyq qorǵanysh» nemese «quqyqtyq artyqshylyq» nusqalarynyń birin bekitýge usynady. | -5 |
| 7. | контрафакт | jalǵan ónim, zańsyz kóshirme | контрафактjalǵan ónim, zańsyz kóshirmeДефинициясы1. Jalǵan ónim – avtorlyq quqyqty nemese sabaqtas quqyqtardy, saýda belgilerin, patentterdi nemese basqa zıatkerlik menshikti buzatyn jalǵan nemese zańsyz óndirilgen ónimder. 2. Etımologıasy: fakt (lat. factum) – áreket, jaǵdaı 3. Ózbek: noqonuniy nusxa 4. Túrik: yasadışı kopya 5. Aǵylshyn: counterfeit 6. Nemis: Fälschung 7. Bekitilgen nusqasy: kontrafaktilik (2016), jalań fakti (2019), kontrqalalaný (2025), jalǵan qalalaný (2025) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný, Tarıh 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy № 199-Vİ QRZ. ... zańsyz basyp alýǵa qarsy kúres týraly ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2010 jylǵy 17 qarashadaǵy № 1211 Qaýlysy. ... memleketterden kelgen zańsyz eńbek kóshi-qonyna ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2007 jylǵy 21 shildedegi N 301 Zańy. ... jalǵan tamaq ónimderi ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2016 jylǵy 26 qazandaǵy № 625 qaýlysy. ... Kontrafaktili ónimdi óndirýge ... 10. Usynystar: termınge berilgen anyqtama mazmunyna sáıkes, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "jalǵan ónim" termınin bekitý usynylady. | -4 |
| 8. | медиация | bitimgershilik | медиацияbitimgershilikДефинициясы1. Bitimgershilik – taraptardyń erikti kelisimi boıynsha júzege asyrylatyn, olardyń ózara qolaıly sheshimge qol jetkizýi maqsatynda medıatordyń járdemdesýimen taraptar arasyndaǵy daýdy retteý rásimi. 2. Etımologıasy: medıasıaá (lat. mediare) – "deldal bolý" 3. Ózbek: vositachilik, yarashtirish 4. Túrik: arabuluculuk, aracılık 5. Aǵylshyn: mediation 6. Nemis: Mediation 7. Bekitilgen nusqasy: medıasıaá (2017), bitimgershilik (is júrgizý) (1995), bitimgerlik (2024) 8. Qoldaný salasy: Fılosofıa jáne saıasattaný, Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2008 jylǵy 24 qazandaǵy N 73-IV Zańy. ... bitimgershilik qyzmeti ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2000 jylǵy 23 maýsym N 59-II ... bitimgershilik kúshter ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 29 qazandaǵy № 188-Vİ QRZ. ... qazaqstandyq bitimgershilik kontıngentti ... 4) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 28 qańtardaǵy № 401-IV Zańy. ... medıasıaány uıymdastyrý ... 5) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2022 jylǵy 25 sáýirdegi № 116-VII QRZ. ... medıasıaá nátıjesinde ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "bitimgershilik" termınin bekitý usynylady. | -7 |
| 9. | моральный вред | rýhanı zıan, psıhologıalyq zalal, ahlaqı zıan, moraldyq zıan (2016) | моральный вредrýhanı zıan, psıhologıalyq zalal, ahlaqı zıan, moraldyq zıan (2016)Дефинициясы1. Rýhanı zıan, psıhologıalyq zalal – tulǵanyń ómirine, densaýlyǵyna, ar-namysyna, qadir-qasıetine, iskerlik bedeline nemese jeke múliktik emes quqyqtaryna zańsyz áreketter nemese áreketsizdikter arqyly keltirilgen jaǵymsyz psıhıkalyq, fızıkalyq jáne emosıalyq saldarlardyń jıyntyǵy. Bul zıan materıaldyq shyǵynmen ólshenbeıdi, biraq ony óteý úshin kináli taraptan aqshalaı ótemaqy talap etilýi múmkin. 2. Etımologıasy: moral (lat. mores) – "jalpy qabyldanǵan dástúrler" 3. Ózbek: ma’naviy zarar, ruhiy zarar 4. Túrik: ahlaki zarar, manevi zarar 5. Aǵylshyn: moral harm 6. Nemis: moralischer Schaden 7. Bekitilgen nusqasy: moraldyq zıan (2016), zıan (2021) 8. Qoldaný salasy: Pedagogıka jáne psıhologıa, Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2020 jylǵy 25 maýsymdaǵy № 346-VI QRZ. ... moraldyq zıandy óteý ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 8 sáýirdegi № 489-V QRZ ... moraldyq zıannyń ... 10. Usynystar: kóńil men rýhtyń jaǵdaılaryn jáne isterin zertteıtin ilimge «Ahlaq ilimi» delinedi. Termınniń maǵynasyna qaraıtyn bolsaq, kóńil men rýhqa zıan keltiriletin zardap jóninde aıtylǵan. Soǵan súıene otyryp, túrik tiliniń aýdarmasyna qaraı "ahlaqı zıan" termınin bekitýdi usynamyz. | -6 |
| 10. | предмет иска | talap nysanasy | предмет искаtalap nysanasyДефинициясы1. Talap nysanasy – azamattyq nemese ákimshilik sot isin júrgizý barysynda talapkerdiń sottan talap etetin quqyqtyq qorǵaýdyń nemese sheshimniń materıaldyq-quqyqtyq máni, ıaǵnı daýdyń negizgi obektisi nemese talapkerdiń quqyǵyna qatysty talap etiletin naqty áreket (mysaly, múlikti taný, kelisimshartty buzý, shyǵyndy óteý). 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: da’vo predmeti 4. Túrik: dava konusu 5. Aǵylshyn: subject of action, subject of lawsuit 6. Nemis: klagegegenstand 7. Bekitilgen nusqasy: zat, pán (2020), nysana, pán (fılos.) (2010) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Sý resýrstary jáne ırrıgasıaá mınıstriniń 2025 jylǵy 9 maýsymdaǵy № 118-NQ buıryǵy. ... lızıń nysanasyn ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2025 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 254 buıryǵy ... lızıńi shartynyń talaptary ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 18 shildedegi № 215-VIII QRZ ... qarjy lızıńi nysanasyn ... 10. Usynystar: salalyq sózdikterde "talap páni" degen nusqa berilgen, biraq ol alynyp otyrǵan termınniń maǵynasyn asha almaıdy. Bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "talap nysanasy" termınin bekitý usynylady. | -5 |
| 11. | преднамеренное банкротство | qasaqana bankrottyq; qasaqana bankrot qylý | преднамеренное банкротствоqasaqana bankrottyq; qasaqana bankrot qylýДефинициясы1. Qasaqana bankrottyq; qasaqana bankrot qylý – qaryzdardy óteýden jaltarý maqsatynda boryshkerdiń múlkin, qarjy qarajatyn nemese ózge de aktıvterin ádeıi jasyrý, ysyrap etý nemese jalǵan mámileler jasaý arqyly tólem qabiletsizdigi jaǵdaıyn qoldan týdyratyn quqyqqa qarsy is-áreket. 2. Etımologıasy: bankrottyq (ıtal. banca rotta) – "synǵan oryndyq" 3. Ózbek: qasddan bankrotlik 4. Túrik: kasıtlı iflas 5. Aǵylshyn: premeditated bankruptcy 6. Nemis: betrügerischer Bankrott 7. Bekitilgen nusqasy: ádeıi bankrot bolý (2016), qasaqana órteý (órtke qarsy qyzm.) (1999) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 1998 jylǵy 1 shildedegi N 256 ... qasaqana dýshar etýi; jalǵan bankrottyq ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Basqarmasynyń 2024 jylǵy 29 qańtardaǵy № 2 qaýlysy. ... qasaqana jalǵan aqparatty ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 28 sáýirdegi № 186-VIII QRZ. ... "Dármensizdik (bankrottyq) týraly" ... 10. Usynystar: salalyq sózdikterde "zlostnyı, namerennyı, ýmyshlennyı, sabotaj" sózderine qazaq tilinde "qasaqana" dep alynǵan. Bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "qasaqana bankrottyq" termınin bekitý usynylady. | -1 |
| 12. | публичный договор | jarıa shart | публичный договорjarıa shartДефинициясы1. Jarıa shart – komersıalyq uıymmen jasalǵan jáne óz qyzmetiniń sıpatyna qaraı oǵan ótinishpen keletin árkimge qatysty júzege asyrylatyn taýarlardy satý, jumystardy atqarý nemese qyzmet kórsetý jónindegi onyń mindettemelerin belgileıtin shart. 2. Etımologıasy: jarıa (lat. publicus) – "qoǵamdyq, halyqtyq" 3. Ózbek: oshkora shartnoma 4. Túrik: kamu sözleşmesi 5. Aǵylshyn: standard contract 6. Nemis: öffentlicher Vertrag 7. Bekitilgen nusqasy: jarıa tártip quqyq (2018), óteýsiz shart (2024) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 12 naýryzdaǵy № 170-VIII QRZ. ... jarıa aksıonerlik qoǵamy ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 10 qańtardaǵy № 154-VIII QRZ ... halyqaralyq sharttar ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 199-VIII QRZ ... salym sharty ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "jarıa shart" termınin bekitý usynylady. | +7 |
| 13. | сепаратизм | bólinimpazdyq, separatızm (2019) | сепаратизмbólinimpazdyq, separatızm (2019)Дефинициясы1. Bólinimpazdyq – halyqtyń bir bóliginiń qalyptasqan memleketten bólinip, óz memleketin qurýǵa nemese úlken táýelsizdikke ıe bolýǵa umtylýyn bildiretin saıası qozǵalys nemese ıdeıa. 2. Etımologıasy: separatızm (lat. separatus) – "bólek" 3. Ózbek: separatizm 4. Túrik: ayrılıkçılık 5. Aǵylshyn: separatism 6. Nemis: Separatismus 7. Bekitilgen nusqasy: separatızm (2019), bólinim (2021) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný, Tarıh 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2002 jylǵy 18 sáýirdegi N 316-İİ Zańy. ... separatızmge jáne ekstremızmge qarsy kúres ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy. 2003 jylǵy 14 aqpan N 160. ... Terorızmge, separatızmge ... 10. Usynystar: termınge berilgen anyqtamaǵa sáıkes "bólinimpazdyq" termınin bekitý usynylady. | -3 |
| 14. | собственник | menshikker, menshiktenýshi | собственникmenshikker, menshiktenýshiДефинициясы1. Menshikker, menshiktenýshi – zań qujattary arqyly tanylatyn jáne qorǵalatyn ózine tıesili múlikti óz qalaýynsha ıelený, paıdalaný jáne oǵan bılik etý quqyǵy bar sýbekt. 2. Etımologıasy: menshikker (lat. proprietary) – "jeke menshik" 3. Ózbek: mulkdor, mulk egasi 4. Túrik: mülk sahibi 5. Aǵylshyn: owner 6. Nemis: Der Besitzer 7. Bekitilgen nusqasy: menshik ıesi (2016), menshik ıesiniń absenteızmi (2023) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń 2006 jylǵy 30 maýsymdaǵy N 300 sheshimi. ... qorǵaý turǵyn úı qorynyń menshikkerlerine júkteledi ... III-saılanǵan Almaty qalalyq Máslıhatynyń HV sesıasynyń 2005 jylǵy 27 sáýirdegi N 143 sheshimi. ... turǵyn úı qorynyń menshikkerlerine ... Qazaqstan Respýblıkasy Indýstrıaá jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri komıteti tóraǵasynyń 2020 jylǵy 20 qańtardaǵy № 9-NQ buıryǵy. ... menshikkerlerge tıesili birneshe jaılar ... 10. Usynystar: 2016 jyly bekitilgen "menshik ıesi" termıni tek menshikti ıelenip turǵan tulǵa maǵynasyn ǵana bildirip tur. Al anyqtamasyna súıensek, atalǵan termın paıdalaný jáne bılik etý quqyqtaryn da qamtıdy. Sondyqtan "menshikker" nusqasyn bekitýge usynamyz. | -1 |
| 15. | уголовный закон | qylmys zańy | уголовный законqylmys zańyДефинициясы1. Qylmys zańy – QR joǵarǵy zań shyǵarýshy organy qabyldaǵan, qylmystyq jaýapkershiliktiń negizderi men jaǵdaıyn belgileıtin normatıvtik quqyqtyq akt. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: jinoyat qonuni / jinoyat huquqi 4. Túrik: ceza hukuku / ceza kanunu 5. Aǵylshyn: criminal law 6. Nemis: Strafrecht 7. Bekitilgen nusqasy: qylmystyq zań (2016) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 16 shildedegi № 210-VIII QRZ. ... qylmystyq zańnamasyn ońtaılandyrý máseleleri ... Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń 2025 jylǵy 5 tamyzdaǵy № 124-ó Ókimi. ... Qazaqstan Respýblıkasynyń qylmystyq zańnamasyn ... Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2025 jylǵy 29 mamyrdaǵy № 1 Normatıvtik qaýlysy. ... qylmystyq ister boıynsha zańdy ... 10. Usynystar: 2016 jyly bekitilgen "qylmystyq zań" termıni zańnama qujattarynda keńinen taralyp, qoldanysqa sińip ketken. Degenmen basy artyq qosymshadan arylý maqsatynda "qylmys zańy" nusqasyn qarastyrýdy usynamyz. | -1 |
TEK TERMINKOM MÚSHELERİ ǴANA DAÝYS BERE ALADY! Respýblıkalyq termınologıa komısıasynyń 2025 jylǵy 1-otyrysynda bekitiletin termınderi
| № | SALASY | TERMIN SANY | RETTİK SANY |
| 1 | Demografıa | 676 | 1-676 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | «бегство белых» | «aqtardyń qashýy» | «бегство белых»«aqtardyń qashýy»Дефинициясы1. «Aqtardyń qashýy» – belgili bir aımaqtaǵy negizinen eýropalyq tektes halyqtyń (aq násildilerdiń) basqa etnostardyń kóbeıýine baılanysty jappaı qonys aýdarýy. Bul qubylys kóbinese qalalyq aımaqtarda baıqalady jáne násildik, ekonomıkalyq nemese áleýmettik faktorlarǵa negizdeledi. Mysaldar: AQSH-taǵy 1950-1980 jyldary kóptegen aq násildilerdiń qalalardan (Chıkago, Detroıt, Los-Andjeles) mańaıdaǵy aýqatty aýdandarǵa kóshýi. Ońtústik Afrıkada aparteıd rejımi aıaqtalǵannan keıin keıbir eýropalyq tekti azamattardyń elden ketýi. Eýropanyń keıbir qalalarynda (mysaly, Parıj, London) kóshi-qon aǵynynyń ózgerýine baılanysty baıyrǵy aq násildi turǵyndardyń qala mańyna qonys aýdarýy. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: oq parvozi 4. Túrik: beyaz göç 5. Aǵylshyn: white flight 6. Nemis: weiße Flucht 7. Bekitilgen nusqasy: aqtar (2020) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy № 199-Vİ QRZ. ... jazalaýdan qashýyna zańsyz túrde ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 1997 jylǵy 7 shildedegi N 150 Zańy. ... adamnyń qamaýdan qashýyna jol bermeý ... 9. Usynystar: bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «aqtardyń qashýy» termınin bekitý usynylady. | +5 |
| 2. | концепт «демографического мира» | «demografıalyq álem» tujyrymdamasy | концепт «демографического мира»«demografıalyq álem» tujyrymdamasyДефинициясы1. «Demografıalyq álem» tujyrymdamasy – jahandyq demografıalyq úrdisterdi, halyqtyń qurylymy men dınamıkasyn, sondaı-aq ártúrli elder men aımaqtardaǵy demografıalyq damý erekshelikterin zertteıtin konsepsıaá. Bul tujyrymdama álemdik halyq sanynyń ózgerýin, onyń aımaqtar boıynsha taralýyn, týý men ólim deńgeıin, kóshi-qon qozǵalystaryn jáne ýrbanızasıany sıpattaıdy. Álemdik demografıalyq teńgerim men ózgeristerdi zertteýdi, ártúrli elder men aımaqtardaǵy demografıalyq saıasatty qalyptastyrýdy jáne demografıalyq daǵdarystar men olardyń aldyn alý sharalaryn anyqtaýdy maqsat etedi. 2. Etımologıasy: demografıa (ej. grek. δῆμος + γράφω) – «halyq» + «jazamyn» 3. Ózbek: "demografik dunyo" tushunchasi 4. Túrik: “demografik dünya” kavramı 5. Aǵylshyn: concept of "demographic world" 6. Nemis: das Konzept der "demographischen Welt» 7. Bekitilgen nusqasy: demografıa (2021), demografıalyq sıpat (2022), tujyrymdamalaý (2018) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2001 jylǵy 16 shildedegi N 242 Zańy ... demografıalyq ... tujyrymdamasy ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 11 jeltoqsandaǵy N 229-IV Zańy ... demografıalyq ... tujyrymdamasy ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 23 jeltoqsandaǵy № 1385 qaýlysy ... demografıalyq álem ... tujyrymdamasy ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2017 jylǵy 29 qyrkúıektegi № 602 qaýlysy ... demografıalyq álem ... tujyrymdamasy ... 9. Usynystar: "konsept «demografıcheskogo mıra»" termıni negizinen statısıka, is júrgizý jáne demografıa salasynda ǵana qoldanylatyndyqtan, zańnama mátinderde jáne baspasózde sırek kezdesedi. Saraptaý barysynda túpnusqa termınge tolyq balama bola alatyndyqtan ári qoldanysqa yńǵaıly ári túsinikti bolǵandyqtan, ««demografıalyq álem» tujyrymdamasy» termıniniń bekitilýin qoldaımyz. | -6 |
| 3. | процесс «старение сверху» | «joǵaryda qartaıý» úderisi, «joǵarydan qartaıý» úderisi | процесс «старение сверху»«joǵaryda qartaıý» úderisi, «joǵarydan qartaıý» úderisiДефинициясы1. «Joǵarydan qartaıý» úderisi – balalar sanynyń salystyrmaly túrde baıaý ósýimen egde jastaǵy ólim deńgeıiniń azaıýy nátıjesinde egde jastaǵy adamdar sanynyń ósýi. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: "yuqoridan qarish" jarayoni 4. Túrik: "yukarıdan yaşlanma" süreci 5. Aǵylshyn: "top-down aging" process 6. Nemis: "top-down alterungsprozess" 7. Bekitilgen nusqasy: úderis (2024), arhıv qujatynyń eskirýi (2024) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2006 jylǵy 13 shildedegi N 670 Qaýlysy. ... el halqynyń odan ári qartaıýy ... Qazaqstan Respýblıkasy Kólik jáne komýnıkasıa mınıstriniń 2011 jylǵy 09 naýryzdaǵy № 127 buıryǵy. ... joǵarydan ótkizbeıtin ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 21 shildedegi № 468-IV Zańy. ... úderisterdiń ónimdiligi men ashyqtyǵyn ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2020 jylǵy 6 naýryzdaǵy № 280 Jarlyǵy. ... jahandyq úderisterde mańyzy ... 9. Usynystar: usynylǵan termınniń orys tilindegi nusqasyn eskersek, onda termınniń berilýi «joǵaryda qartaıý» úderisi» emes, «joǵarydan qartaıý» úderisi» bolady. Sonymen birge kelesi usynylatyn termın - «tómennen qartaıý» úderisi». Termındik tirkes syńarlarynyń bekitilgen nusqalaryn, aýdarmalardy, zańnamadaǵy qoldanysyn qarastyra kele, termınniń birizdiligin saqtaı otyryp, «joǵarydan qartaıý» úderisi» termınin bekitý usynylady. | +5 |
| 4. | «поколение сэндвича» | «sendvıch urpaǵy» | «поколение сэндвича»«sendvıch urpaǵy»Дефинициясы1. «Sendvıch urpaǵy» – bir ýaqytta qartań ata-analaryna qamqorlyq jasap, óz balalaryna da qoldaý kórsetetin orta jastaǵy adamdardy sıpattaıtyn termın. Bul urpaq eki jaqtan jaýapkershilik júktelgendikten «sendvıch» dep atalady. Ádette, bul sanatqa 40-60 jas aralyǵyndaǵy eresekter kiredi, olar jumys istep júrip, qarjylyq, emosıonaldyq jáne fızıkalyq turǵyda ata-analary men balalaryna qamqorlyq jasaıdy. Bul qubylys halyqtyń qartaıýy men ómir súrý uzaqtyǵynyń ulǵaıýyna baılanysty kóptegen elderde keń taralǵan. 2. Etımologıasy: urpaq (eski túr. urpağ) – «bala, áýlet» 3. Ózbek: "sendvich avlodi" 4. Túrik: "sandviç nesli" 5. Aǵylshyn: "sandwich generation" 6. Nemis: die "Sandwich-Generation» 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2022 jylǵy 1 sáýirdegi № 123 buıryǵy ... sendvıch ... urpaǵy ... Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2013 jylǵy 03 sáýirdegi № 115 Buıryǵy ... sendvıch ... urpaǵy ... 9. Usynystar: «pokolenıe sendvıcha» termıni negizinen statısıka, is júrgizý jáne demografıa salasynda ǵana qoldanylatyndyqtan, zańnama mátinderde jáne baspasózde sırek kezdesedi. Termındi aýdarý barysynda túpnusqa sıpatynyń nazarǵa alynǵanyn quptaımyz jáne «sendvıch urpaǵy» tulǵasynda bekitýge usynamyz. | -5 |
| 5. | процесс «старение снизу» | «tómennen qartaıý» úderisi | процесс «старение снизу»«tómennen qartaıý» úderisiДефинициясы1. "Tómennen qartaıý" úderisi – týýdyń tómendeýine, balalar sanynyń birtindep azaıýyna baılanysty egde jastaǵy adamdar úlesiniń artý úderisi. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: "pastdan qarish" jarayoni 4. Túrik: «aşağıdan yaşlanma» süreci 5. Aǵylshyn: "bottom-up aging" process 6. Nemis: "bottom-up alterungsprozess" 7. Bekitilgen nusqasy: úderis (2024), arhıv qujatynyń eskirýi (2024) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2006 jylǵy 13 shildedegi N 670 Qaýlysy. ... el halqynyń odan ári qartaıýy ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2015 jylǵy 1 qazandaǵy № 353-V QRZ. ... qartaıý jáne qosarlas aýrýlar ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2023 jylǵy 23 qarashadaǵy № 1024 qaýlysy. ... arqyly tómennen joǵary qaraı ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 21 shildedegi № 468-IV Zańy. ... úderisterdiń ónimdiligi men ashyqtyǵyn ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2020 jylǵy 6 naýryzdaǵy № 280 Jarlyǵy. ... jahandyq úderisterde mańyzy ... Qazaqstan Respýblıkasy Oqý-aǵartý mınıstriniń 2023 jylǵy 6 qańtardaǵy № 1 buıryǵy. ... oqytý úderisinde negizgi... 9. Usynystar: termındik tirkes syńarlarynyń bekitilgen nusqalaryn, aýdarmalardy, zańnamadaǵy qoldanysyn qarastyra kele, termınniń birizdiligin saqtaı otyryp, «tómennen qartaıý» úderisi» termınin bekitý usynylady. | +3 |
| 6. | антинаталист | antınatalıst | антинаталистantınatalıstДефинициясы1. Antınatalıst – búkil adamzattyń taǵdyry týraly oılardan týyndaǵan bala týýdan bas tartatyn fılosofıalyq ustanymdy ustanýshy adam. 2. Etımologıasy: antınatalıst (lat. natalis) – týylýyna qatysty 3. Ózbek: antinatalist 4. Túrik: antinatalist 5. Aǵylshyn: antinatalist 6. Nemis: Antinatalist 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: – 9. Usynystar: basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «antınatalıst» termınin bekitý usynylady. | +7 |
| 7. | поколение Next | Next urpaq, Next urpaǵy, Y urpaǵy | поколение NextNext urpaq, Next urpaǵy, Y urpaǵyДефинициясы1. Next urpaǵy – 1980 jyldardyń basynan 1990 jyldardyń ortasyna deıin týǵan adamdar. Olar jańa myńjyldyqta sıfrlyq tehnologıalarǵa tereń aralasýymen erekshelenedi. 2. Etımologıasy: next (nekst) (ej.aǵyl. niehsta, nyhsta, aǵyl. dıalekt. nesta) – kúsheıtpeli syn esim, maǵynasy «jaqyn», «týystyq jaǵynan jaqyn». 3. Ózbek: keyingi avlod Túr: aǵyl: nem: 4. Túrik: Y kuşağı 5. Aǵylshyn: generation Next 6. Nemis: generation Next 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2021 jylǵy 8 shildedegi № 469 qaýlysy. ... "Táýelsizdik urpaqtary" granty ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵy 1998 jylǵy 30 jeltoqsan N 4187. ... urpaqtardyń ózara baılanysyn ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy. 1999 jylǵy 13 shilde N 415-I. ... urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy ... Qazaqstan Respýblıasy Úkimetiniń qaýlysy. 2002 jylǵy 29 jeltoqsan N 1410. ... "Adamnyń urpaq jańǵyrtý ... 9. Usynystar: usynylyp otyrǵan termınniń defınısıaásyna sáıkes keletin birneshe nusqasy bar jáne bári de bekitýge usynylyp otyr: «Next urpaǵy», «Y urpaǵy», «Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy». Termınderdiń birizdilik prınsıpine sáıkes «Y urpaǵy» dep bekitip, «Next urpaǵy», «Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy» termınderin kún tártibinen alyp tastaý usynylady. | +2 |
| 8. | поколение X | X urpaǵy | поколение XX urpaǵyДефинициясы1. X urpaǵy – 1964-1980 jyldary týǵan urpaq. Bul urpaqtyń adamdary eski ómir saltyn buzý jáne jańasyn salý kezinde erte eseıgender qatarynda oryn alady. 2. Etımologıasy: X urpaǵy – alǵash ret 1950 jyly fotograf Robert Kapa Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin kámeletke tolǵan jastar týraly foto ocherkinde "X urpaq" termınin qoldanǵan 3. Ózbek: X avlodi 4. Túrik: X kuşağı 5. Aǵylshyn: generation X 6. Nemis: generation X 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń 2015 jylǵy 11 jeltoqsandaǵy № 135-ó ókimi. ... "Urpaq+" mádenı-bilim berý ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysy 1999 jylǵy 24 aqpan N 162. ... Urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy jyly dep... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysy 1999 jylǵy 7 qyrkúıek N 1318. ... "Urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy jylyna baılanysty ... 9. Usynystar: aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, «X urpaǵy» termınin bekitý usynylady. | -3 |
| 9. | поколение Y | Y urpaǵy | поколение YY urpaǵyДефинициясы1. Y urpaǵy nemese Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy – shamamen 1980 jyldardyń basynan 1990 jyldardyń ortasyna deıingi týǵan urpaq. 2. Etımologıasy: Y -latynnyń 25-árpi. Y urpaǵy ataýyn 1993 jyly tamyzda Advertising Age redaktorlarynyń biri oılap tapty. 11 jastan kishi balalar osylaı sıpattaldy jáne olardy "X urpaǵyna"qarsy qoıdy. 3. Ózbek: Y avlodi 4. Túrik: Y kuşağı 5. Aǵylshyn: generation Y 6. Nemis: generation Y 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2005 jylǵy 18 qazandaǵy N 1043 Qaýlysy. ... Erler men áıelderdiń urpaq ákeletin ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2006 jylǵy 29 maýsymdaǵy N 600 Qaýlysy. ... Azamattardyń urpaqty bolý quqyqtary ... Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary - Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2023 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 275 buıryǵy. ... "Urpaqtar kelisimsharty" jobalary ... 9. Usynystar: usynylyp otyrǵan termınniń defınısıaásyna sáıkes keletin birneshe nusqasy bar jáne bári de bekitýge usynylyp otyr: «Next urpaǵy», «Y urpaǵy», «Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy». Mamandardyń talqylaýymen bárin bekitý kerek pe álde bir nusqasyn ǵana bekitken durys pa?! Ózbek, túrik tilderinde keıingi urpaq, sońǵy urpaq dep alynǵan. Saraptama qorytyndysy termınderdiń birizdilik prınsıpine sáıkes «Y urpaǵy» dep bekitýdi usynady, al «Next urpaǵy», «Mıllenıým (myńjyldyq) urpaǵy» termınderin kún tártibinen alyp tastaý usynylady. Mamandardyń pikiri kerek. | -3 |
| 10. | поколение Z | Z urpaǵy | поколение ZZ urpaǵyДефинициясы1. Z urpaǵy – álemde 1990 jyldardyń ortasynan 2010 jyldardyń basyna deıin týǵan urpaq úshin qoldanylatyn termın. 2. Etımologıasy: Z (aǵyl. zoom) – «úlkeıtý», «jaqyndatý». 3. Ózbek: Z avlodi 4. Túrik: Z kuşağı 5. Aǵylshyn: generation Z 6. Nemis: generation Z 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI QRZ Kodeksi. ... Qazirgi jáne bolashaq urpaqtyń ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵy 7 shildedegi № 360-VI QRZ Kodeksi. ... bolashaq urpaqtyń densaýlyǵyna zıandy ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Strategıalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statısıka búrosy Basshysynyń 2024 jylǵy 15 mamyrdaǵy № 4 buıryǵy. ... "Urpaq jáne gender" (kody 611105227 ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2005 jylǵy 29 qarashadaǵy N 1677 Jarlyǵy. ... Erler men áıelderdiń urpaqty bolý ... 9. Usynystar: usynylyp otyrǵan termınniń defınısıaásyna sáıkes keletin «zýmer urpaǵy» nusqasy bar jáne ol da bekitýge usynylyp otyr. Termınderdiń birizdilik prınsıpine sáıkes «Z urpaǵy» termınin bekitýge usynyp, «zýmer urpaǵy» termınin kún tártibinen alyp tastaý usynylady. Mamandardyń pikiri qajet. | -4 |
| 11. | абсолютный демографический показатель | absolútti demografıalyq kórsetkish | абсолютный демографический показательabsolútti demografıalyq kórsetkishДефинициясы1. Absolútti demografıalyq kórsetkish – belgili bir ýaqyt aralyǵyndaǵy halyqtyń demografıalyq qubylysyn absolúttik sandarmen kórsetetin sandyq shama. 2. Etımologıasy: absolút (lat. absolutus) – shartsyz; demografıa (grek. δῆμος) – halyq. 3. Ózbek: mutlaq demografik ko'rsatkichi 4. Túrik: mutlak demografik gösterge 5. Aǵylshyn: absolute demographic indicator 6. Nemis: Absolutes demografischer Indikator 7. Bekitilgen nusqasy: absolút syný kórsetkishi (2023) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2023 jylǵy 20 mamyrdaǵy № 161 buıryǵy. ... boljamdy demografıalyq kórsetkishter (demografıalyq boljam) eńbek ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2008 jylǵy 24 qazandaǵy N 986 Qaýlysy. ... barynsha absolúttik temperatýrasy +40 o S, eń sýyq - qańtar aıy ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2010 jylǵy 30 qarashadaǵy № 1278 Qaýlysy. ... Eldegi jáne óńirler bólinisindegi demografıalyq damý... 9. Usynystar: zańnama qujattarynda berilý retin, bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «absolútti demografıalyq kórsetkish» termınin bekitý usynylady. | +2 |
| 12. | аграрное перенаселение | agrarlyq artyq qonystanýshylyq, agrarlyq artyq qonystaný | аграрное перенаселениеagrarlyq artyq qonystanýshylyq, agrarlyq artyq qonystanýДефинициясы1. Agrarlyq artyq qonystanýshylyq – aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbekke qabiletti halyqtyń sanynyń artyq bolýy. 2. Etımologıasy: agrarlyq (lat. ager) – óris 3. Ózbek: agrar aholi sonining ko'payishi 4. Túrik: tarım aşırı nüfusu 5. Aǵylshyn: agrarian overpopulation 6. Nemis: landwirtschaftliche Überbevölkerung 7. Bekitilgen nusqasy: agrarlyq partıa (2018) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2016 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 894 qaýlysy. ... qonystanýshylyq áleýetin qalyptastyratyn ... 9. Usynystar: zańnama qujattarynda berilý retin, bekitilgen termınderdi, basqa tildegi aýdarmasyn eskere otyryp, «agrarlyq artyq qonystanýshylyq» termınin bekitý usynylady. | +1 |
| 13. | концепция человеческого развития | adam damýynyń tujyrymdamasy | концепция человеческого развитияadam damýynyń tujyrymdamasyДефинициясы1. Adam damýynyń tujyrymdamasy – adamnyń áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı damýyn keshendi túrde qarastyratyn ǵylymı ustanym. Ol adamnyń ómir súrý deńgeıin jaqsartý, bilim alý múmkindikterin keńeıtý, densaýlyq saqtaý júıesin jetildirý jáne ómir súrý uzaqtyǵyn arttyrý sıaqty negizgi faktorlarǵa negizdeledi. Bul tujyrymdama BUU Damý baǵdarlamasynyń (UNDP) adam damýy ındeksi (ADI) arqyly ólshenedi. 2. Etımologıasy: adam (arab. آدم) – «Adam, kisi» 3. Ózbek: inson taraqqiyoti tushunchasi 4. Túrik: insani gelişme kavramı 5. Aǵylshyn: concept of human development 6. Nemis: das Konzept der menschlichen Entwicklung 7. Bekitilgen nusqasy: adam damýy ındeksi (2022), tujyrymdamalaý (2018) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 15 qazandaǵy № 242-V QRZ ... adam damýynyń ... tujyrymdamasyna ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy. 2002 jylǵy 27 jeltoqsan N 368-II ... adam damýynyń ... tujyrymdamasyn ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2023 jylǵy 28 naýryzdaǵy № 218-VII QRZ ... adam ... damý tujyrymdamasy ... 9. Usynystar: aýdarma sózdikterde, ǵylymı ádebıetterde jáne baspasózde «konsepsıaá chelovecheskogo razvıtıaá» tirkesin "adam damýynyń tujyrymdamasy" túrinde aýdaryp berý tájirıbesi bar. Ári bul termınniń túpnusqa tulǵasynyń da tolyq balamasy bola alady. Sondyqtan «adam damýynyń tujyrymdamasy» tirkesiniń termın retinde bekitilýin qoldaımyz. | +7 |
| 14. | человеческая популяция | adam popýlásıaásy | человеческая популяцияadam popýlásıaásyДефинициясы1. Adam popýlásıaásy – belgili bir aýmaqty alyp jatqan jáne erkin úılenetin adamdar toby. 2. Etımologıasy: popýlásıaá (lat. populatio, populus) – «halyq». 3. Ózbek: inson populyatsiyasi 4. Túrik: insan nüfusu 5. Aǵylshyn: human population 6. Nemis: menschliche Bevölkerung 7. Bekitilgen nusqasy: adam (2016), chelovecheskaıa smert adam ólimi (2024), popýlásıaá (2024) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 23 qazandaǵy № 70-VII QRZ. ... ındıkator popýlásıaásy tyǵyzdyǵynyń ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2023 jylǵy 2 qańtardaǵy № 183-VII QRZ. ... ósimdikter popýlásıaásy – ortaq gendik qorǵa ıe ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI QRZ Kodeksi. ... popýlásıaálar nemese adamzat úshin naqty nemese yqtımal paıdasy ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2014 jylǵy 2 shildedegi № 851 Jarlyǵy. ... Áıel popýlásıaásynda obyrdyń taralýy boıynsha ... 9. Usynystar: termındik tirkes syńarlarynyń bekitilgen nusqalaryn, aýdarmalaryn eskere kele, «adam popýlásıaásy» dep bekitý usynylady. | +7 |
| 15. | концепция человеческого капитала | adamı kapıtal tujyrymdamasy | концепция человеческого капиталаadamı kapıtal tujyrymdamasyДефинициясы1. Adamı kapıtal tujyrymdamasy – jumyskerdiń eńbek etý múmkindigin, olardyń eńbeginiń jemisti bolýyn, eńbek ónimdiligi men sapasyn kóteretin bilim, biliktilik ilim, tájirıbe nysanynda adamdarǵa salynatyn kapıtaldy kórsetetin kózqaras. Adamı kapıtal zattyq (jeke) kapıtaldan: satylmaýymen, satylyp alynbaýshylyǵymen, tek qana adam kapıtaly jasaǵan qyzmetter ǵana satylatyndyǵymen daralanady. Adam kapıtalyn ıelenýshi onyń qojaıyny da bola alady. Adam kapıtalyn qurý úshin materıaldyq qarajat jetkiliksiz, osy kapıtaldy ıelenýshiniń eńbegi, sonymen qatar otbasy men qoǵamnyń rýhanı jáne mádenı salymdary qajet. 2. Etımologıasy: adam (arab. آدم) – «Adam, kisi» 3. Ózbek: inson kapitali tushunchasi 4. Túrik: insan sermayesi kavramı 5. Aǵylshyn: concept of human capital 6. Nemis: das Konzept des Humankapitals 7. Bekitilgen nusqasy: Kapıtal (2017), tujyrymdamalaý (2018) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2017 jylǵy 13 maýsymdaǵy № 69-Vİ QRZ ... adamı kapıtal ... tujyrymdamasyn ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2017 jylǵy 10 mamyrdaǵy № 64-Vİ QRZ ... adamı ... kapıtal ... tujyrymdamasyn ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 14 qazandaǵy № 240-V QRZ ... adamı ... kapıtaldyń tujyrymdamasy ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jylǵy 15 shildedegi № 339-IV Zańy ... adamı kapıtaldy ... tujyrymdamasyn ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... adamı kapıtal ... tujyrymdamasyn ... 9. Usynystar: aýdarma sózdikterde, zańnama mátinderinde, ǵylymı ádebıetterde jáne baspasózde «konsepsıaá chelovecheskogo kapıtala» termıniniń balamasyn «adamı kapıtal tujyrymdamasy» tirkesi tulǵasynda berý jáne qoldaný tájirıbesi qalyptasqan. Osy dáleldi eskere otyryp, «adamı kapıtal tujyrymdamasy» termıniniń bekitilýin qoldaımyz. | +7 |
jalpy óz pikirim, barlyq halyqaralyq qoldanystaǵy termınder ózgertýsiz qalýy kerek
Sálemetsiz be, Qýanysh Dıdar Aıtbaıqyzy! Halyqaralyq termınderdiń qazaq tiline aýdarýǵa keletinin aýdaryp, aýdarýǵa kelmeıtinin qazaq tiline beıimdep alý baǵytynda jumys atqarylǵany jón.
1926 jyly Bakýde ótken «Túrikshilerdiń birinshi quryltaıynda» A.Baıtursynuly qazaq Tolyǵyraq ...termınologıasyn jasaýdyń alǵashqy ǵylymı qaǵıdattaryn usynǵan bolatyn.
A. Baıtursynulynyń termın jasaý qaǵıdattary:
1) Termın retinde uǵym maǵynasyn tolyq beretin qazaq sózderin alý;
2) Ondaı sózder qazaq tilinde bolmaǵan jaǵdaıda olardy týystas tilderden alý;
3) Jappaı qoldanylatyn álemdik termınder qabyldana alady, biraq olar qazaq tiliniń tabıǵatyna sáıkes ózgertilýi kerek;
4) Qazaq tiliniń tabıǵatyna sáıkespeıtin barlyq ózge tilderdiń sózderi dál qazaqtyń aıtýyna sáıkes ózgertilýi kerek.
Derekkóz: https://syrboyi.kz/janalyqtar/el/a-bajtursynulynyng-termin-zhasawda-ustanghan-qaghidattary-75608/
Qaıyrly kún! Halyqaralyq termın degen ǵylymı ataý joq. Al kirme termınderdi ózgerissiz qaldyrý -- ulttyq termınologıamyzǵa jasalǵan qıanat bolar edi. Qazirgi kezde mysaly, İT termınderiniń bárin qazaq tiline Tolyǵyraq ...aýdarý nemese oǵan balama berý múmkin emes. Mundaıda A.Baıtursynulynyń qaǵıdaty boıynsha kirme termınderdi qazaq tiline beıimdeý kerek. Mysaly, parkıń, poshta, poıyz t.b. sıaqty.
TEK TERMINKOM MÚSHELERİ ǴANA DAÝYS BERE ALADY! Respýblıkalyq termınologıa komısıasynyń 2024 jylǵy 6-otyrysynda bekitiletin termınderi (jaratylystaný-matematıka baǵyty)
| № | SALASY | TERMIN SANY | RETTİK SANY |
| 1 | Atyraý oblysy ákimdigi usynǵan munaı-gaz geologıasy salasynyń termınderi | 786 | 1-786 |
| 2 | Atyraý oblysy ákimdigi usynǵan munaı-gaz salasynyń termınderi | 679 | 787-1465 |
| 3 | Atyraý oblysy ákimdigi usynǵan munaı-gaz hımıasy salasynyń termınderi | 598 | 1466-2063 |
| 4 | Tamaq ónerkásibi salasynyń termınderi (2023 jyly «Qazaqsha mázir» respýblıkalyq konkýrsynyń qorytyndysy boıynsha qazaqsha balamasy sátti dep tanylǵan termınder) | 12 | 2064-2075 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | адсорбер | adsorber | адсорберadsorberДефинициясы1. Adsorber – adsorbsıaá prosesi ótetin gazdardy, býlardy nemese eritindilerdi qatty sorbentke sińirý úshin qoldanylatyn qurylǵy. 2. Etımologıasy: adsorber (lat. ad jáne sorbeo) – "jutylý". 3. Ózbek: adsorber 4. Túrik: adsorban 5. Aǵylshyn: adsorber 6. Nemis: Adsorber 7. Bekitilgen nusqasy: adsorber – adsorber (2018) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2021 jylǵy 18 maýsymdaǵy № 294 buıryǵy. ... adsorberge qoljetimdilikti ... . Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2023 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy № 1202 qaýlysy. ... az adsorber ... . Qaraǵandy oblysy ákimdiginiń 2016 jylǵy 18 tamyzdaǵy № 61/01 qaýlysy. ... adsorberler, bólgishter, ... . 9. Usynystar: sóz maǵynasyn, anyqtamasyn negizge ala otyryp, usynylǵan termındi qoldaımyz. 10. Qoldanylý salasy: Hımıa | +11 |
| 2. | антиклинальный купол | antıklınaldy kúmbez | антиклинальный куполantıklınaldy kúmbezДефинициясы1. Antıklınaldy kúmbez – jer qyrtysynyń qatparlanýynan paıda bolatyn geologıalyq qurylym. Ol qabattardyń joǵary qaraı ıilip, kúmbez tárizdi pishinge ıe bolýymen sıpattalady. Mundaı qurylymdar ádette taý jynystarynyń ishki kúshter áserinen (mysaly, tektonıkalyq qysym) qalyptasady. 2. Etımologıasy: antıklınal (ej. grek. ἀντι-+κλίνω) – "qarsy" + "qısaıý, jantaıý" 3. Ózbek: – 4. Túrik: antiklinal kubbe 5. Aǵylshyn: anticlinal dome 6. Nemis: antiklinale Kuppel 7. Bekitilgen nusqasy: kýpolnaıa akrobatıka – kúmbezdi akrobatıka (2019) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Investısıalar jáne damý mınıstriniń 2018 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 342 buıryǵy. ...antıklınaldyq emes... Almaty oblysy ákimdiginiń 2021 jylǵy 25 qazandaǵy № 394 qaýlysy....kýpol ekstra... 9. Usynystar: zańdaǵy qoldanystary men aýdarmalaryn negshizge ala otyryp osy nusqany usynamyz. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Ken isi jáne metalýrgıa, Hımıa | +11 |
| 3. | бентос | bentos | бентосbentosДефинициясы1. Bentos – teńizder men muhıttardyń túbinde, sondaı-aq tushshy sý qoımalarynyń túbinde tirshilik etetin organızmderge qatysty qoldanylady. Bentosqa ártúrli mıkroorganızmder, baldyrlar, mollúskalar, shaıan tárizdiler jáne basqa da túptik organızmder jatady. Olar sý túbindegi shógindilerde nemese qatty betkeılerde ómir súredi. Geologıada bentos zertteýi mańyzdy, sebebi bentos qaldyqtary ejelgi teńiz túbindegi ekologıalyq jaǵdaılar týraly aqparat beredi. Teńiz túbindegi shógindilerde saqtalǵan bentos qaldyqtary paleontologıa men stratıgrafıaáda qoldanylady, munda olar shógindi jynystardyń jasyn anyqtaý men ejelgi ekojúıelerdi zertteýge kómektesedi. 2. Etımologıasy: bentos (ej.gr. bénthos βένθος) – «tereńdik». 3. Ózbek: bentos 4. Túrik: bentik 5. Aǵylshyn: benthos 6. Nemis: benthos 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary – Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2017 jylǵy 11 mamyrdaǵy № 197 buıryǵy .... Bentos rekýltıvasıaá jasalǵannan keıin ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy 2002 jylǵy 29 jeltoqsan N 1429. .... jáne bentosyn aıqyndaý ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2003 jylǵy 28 naýryzdaǵy N 302 qaýlysy. ... shelf aımaǵy bentostyq organızmderdiń júzdegen ... 9. Usynystar: termın buryn bekitilmegen. Termındik tirkes quramynda da kezdespedi. Basqa tildegi aýdarmalaryn, zańnamalyq qujattardaǵy qoldanysyn qarastyra kele, «bentos» termınin bekitý usynylady. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Bıologıa | +11 |
| 4. | берег | jaǵalaý | берегjaǵalaýДефинициясы1. Jaǵalaý – qurlyq pen teńiz (kól, ózen jóne t.b.) arasyndaǵy jer bederiniń qazirgi jáne ejelgi zamandardaǵy nysandar taralǵan shekaralyq jolaq. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: qirg'oq 4. Túrik: kıyısı 5. Aǵylshyn: coast 6. Nemis: Ufer 7. Bekitilgen nusqasy: bereg levyı - 2005 – sol jaǵalaý (kólik jáne qatynas joldary) (2015), bereg navetrennyı – jel jaǵa (sý sharýash) (2005) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 14 mamyrdaǵy N 160-IV Zańy. ... Kaspıı jaǵalaýy gaz qubyryn salýdaǵy yntymaqtastyq ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2008 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy N 722 Jarlyǵy. ... "Esil ózeniniń sol jaq jaǵalaýynda," ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2003 jylǵy 9 shildedegi N 481 Kodeksi. ... jaǵalaý jıeginen eni jıyrma metr qurlyq beldeýi ... 9. Usynystar: termındik tirkes quramynda bekitilgen nusqalaryn, basqa tildegi aýdarmalaryn, zańnamalyq qujattardaǵy qoldanysyn qarastyra kele, «jaǵalaý» termınin bekitý usynylady. 10. Qoldanylý salasy: Sý sharýashylyǵy, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Ekologıa | +11 |
| 5. | биогерм | bıogerm | биогермbıogermДефинициясы1. Bıogerm – sý qoımasynyń túbindegi ák ósindisi, ák túzetin jáne ólgennen keıin tirshilik kúıin saqtaıtyn aǵzalar. 2. Etımologıasy: bıogerm (gr. bίος+γερμα) – «ómir»+ «sý astyndaǵy qatpar-tóbe». 3. Ózbek: biogerm 4. Túrik: biyogerm 5. Aǵylshyn: biogerm 6. Nemis: bioherm 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: – 9. Usynystar: termınniń bekitilgen nusqasy, zańnamadaǵy qoldanysy kezdespedi. Basqa tildegi qoldanysyna sáıkes «bıogerm» dep bekitý usynylady. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Hımıa | +11 |
| 6. | биолиты | bıolıtter, bıolıt | биолитыbıolıtter, bıolıtДефинициясы1. Bıolıt – tiri organızmderdiń tirshilik áreketteriniń nátıjesinde qalyptasqan nemese olardyń qaldyqtarynan quralǵan shógindi jynystar. Bıolıtterge organıkalyq materıaldar, mysaly, kómir, áktas, shymtezek jáne munaı kózderi jatady. Olar ósimdikterdiń, janýarlardyń, nemese mıkroorganızmderdiń qaldyqtarynan jınalyp, ýaqyt óte kele shógindi qabattarǵa aınalady. Bıolıtter shógindi jynystardyń mańyzdy kategorıasy, óıtkeni olar ejelgi organıkalyq ómirdiń izderi men qaldyqtaryn saqtaıdy, bul paleontologıa men geohımıada ótken zamandardaǵy ekologıalyq jáne klımattyq jaǵdaılardy zertteýge múmkindik beredi. 2. Etımologıasy: bıolıt (grek. bίος + lithos) – «ómir» + «tas». 3. Ózbek: biolitlar 4. Túrik: biyolitler 5. Aǵylshyn: bioliths 6. Nemis: biolite 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: – 9. Usynystar: termınniń bekitilgen nusqasy, zańnamadaǵy qoldanysy kezdespedi. Basqa tildegi aýdarmalaryna sáıkes «bıolıtter» dep bekitý usynylady. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Ken isi jáne metalýrgıa, Bıologıa | +11 |
| 7. | битуминизация | taýshaıyrlaný, bıtýmdený | битуминизацияtaýshaıyrlaný, bıtýmdenýДефинициясы1. Bıtým – 1) jer asty sýlaryn oqshaýlaý úshin taý jynystaryndaǵy jaryqtardy balqytylǵan munaı bıtýmymen jasandy toltyrý; 2) kómirtegi men sýtegi mólsheri artyp, parafınder men naftender túziletin organıkalyq zattardyń ydyraýy. 2. Etımologıasy: bıtým (lat. bitūmen) – «taý shaıyry». 3. Ózbek: bituminizatsiya 4. Túrik: bitüminizasyon 5. Aǵylshyn: bituminization 6. Nemis: bituminisierung 7. Bekitilgen nusqasy: bıtým – bıtým (2023) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2021 jylǵy 13 qyrkúıektegi № 334 buıryǵy. ... gıdrooqshaýlaǵysh materıaldar men bıtýmınızırlengen qaǵazdy daıyndaý prosesin ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 11 sáýirdegi № 187-V QRZ. ... tabıǵı bıtýmnyń, munaı bıtýmynyń, mıneraldy shaıyr ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2013 jylǵy 30 mamyrdaǵy № 574 Jarlyǵy. ... Bıtým jáne tabıǵı asfált... 9. Usynystar: termınniń bekitilgen nusqasy joq. Zańnamalyq qujatta «býtımınızerlengen» termıni ushyrasqanymen, aıtýǵa da, qoldanysqa aýyr, sátsiz kálka aýdarma degen oıdamyz. Mamandar kelisse, «bıtýmdený» termınin bekitýge usynamyz. «Taýshaıyrlaný» qazaqy uǵymǵa jaqyn bolǵanmen, termın retinde belsendi qoldanysqa ıe bolý máselesin mamandarmen keńesý qajet. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Ken isi jáne metalýrgıa | +9 |
| 8. | битуминозный, битуминозная (порода) | taýshaıyrly, bıtýmdy, bıtýmınozdy (jynystar) | битуминозный, битуминозная (порода)taýshaıyrly, bıtýmdy, bıtýmınozdy (jynystar)Дефинициясы1. Taýshaıyrly, bıtýmdy – quramynda bıtýmdar bar; B-jynystar - qatty nemese suıyq tabıǵı bıtýmdardy qorshaıtyn shógindi taý jynystary (qumdar, qumtastar, taqtatastar, áktastar, dolomıtter). 2. Etımologıasy: bıtýmınozdy (lat. bituminosus) – «shaıyrǵa baı» 3. Ózbek: bitumli 4. Túrik: katranlı 5. Aǵylshyn: bituminous 6. Nemis: bituminös 7. Bekitilgen nusqasy: bıtým – bıtým (2023), magmatıcheskaıa poroda – magmalyq jynys (2023) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ. ... Bıtýmınozdy jynystardan alynǵan shıki munaı ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 10 tamyzdaǵy № 134 Jarlyǵy. ... kómirdi nemese bıtýmınozdyq taqtatastardy ... Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2021 jylǵy 13 qyrkúıektegi № 334 buıryǵy. ... bıtýmınozdy oramdy jabyn ... 9. Usynystar: termınniń bekitilgen nusqasy joq. «Bıtýmdy-bıtýmnyı» - bıtýmy bar maǵynasynda, al «bıtýmınoznyı-bıtýmınozdy» etımologıasy boıynsha «bıtýmǵa baı» degendi bildiredi, ıaǵnı maǵynalyq reńkte aıyrmashylyq bar. «Bıtýmınozdy» syndyq maǵynany bildirgendikten, «bıtýmınozdy (jynystar)» dep bekitý usynylady. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Ken isi jáne metalýrgıa | +9 |
| 9. | битуминология | taýshaıyrtanym, bıtýmınologıaá, taýshaıyrtaný | битуминологияtaýshaıyrtanym, bıtýmınologıaá, taýshaıyrtanýДефинициясы1. Taýshaıyrtanym, bıtýmınologıaá – tabıǵı taý shaıyryn zertteıtin ǵylym. 2. Etımologıasy: bıtýmınologıaá (lat. bitūmen+logos) – «taý shaıyry» + «oqý, ilim». 3. Ózbek: bituminologiya 4. Túrik: bitminoloji 5. Aǵylshyn: bituminology 6. Nemis: bituminologie 7. Bekitilgen nusqasy: bıtým – bıtým (2023) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Investısıalar jáne damý mınıstriniń 2014 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy № 355 buıryǵy ... lúmınesenttik bıtýmınologıaályq saraptaý; ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy № 96-VII QRZ. ... jol bıtýmyn qospaǵanda, munaı ónimderiniń ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2013 jylǵy 1 tamyzdaǵy № 607 Jarlyǵy. ... jol bıtýmyn óndiretin ... 9. Usynystar: zańnamadaǵy qoldanysyna, basqa tildegi qoldanysyna sáıkes «bıtýmınologıaá» dep bekitý usynylady. Al «taýshaıyrtanym" nemese "taýshaıyrtaný» termıniniń qoldanysqa túsý múmkindigi týraly mamandardyń pikiri qajet. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Ken isi jáne metalýrgıa | +9 |
| 10. | битумогены | taýshaıyrtekter, bıtýmınogender | битумогеныtaýshaıyrtekter, bıtýmınogenderДефинициясы1. Taýshaıyrtekter, bıtýmınogender – hloroform jáne basqa da uqsas eritkishter shyǵaratyn bıtýmınozdy zattardyń sıngenetıkalyq kategorıasy. 2. Etımologıasy: bıtýmogeny (lat. bitūmen + ej.gr.γένος) – «taý shaıyry» + «tuqym, tek». 3. Ózbek: bitumogenlar 4. Túrik: bitüminojenler 5. Aǵylshyn: bituminogens 6. Nemis: bituminogene 7. Bekitilgen nusqasy: bıtým – bıtým (2023), dreıf genov – genderdiń dreıfi (2024) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2012 jylǵy 25 qazandaǵy № 46-V Zańy. ... Munaı bıtýmy ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2022 jylǵy 13 qyrkúıektegi № 1008 Jarlyǵy. ... bıtýmmen irkilissiz qamtamasyz etý ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 28 mamyrdaǵy № 517 qaýlysy. ... negizindegi bıtýmdy qospalar ... 9. Usynystar: termınniń bekitilgen nusqasy, zańnamadaǵy qoldanysy kezdespedi. Basqa tildegi qoldanysyna sáıkes «bıtýmogender» dep bekitý usynylady. Al «taýshaıyrtekter» termıniniń qoldanysqa túsý múmkindigi týraly mamandardyń pikiri qajet. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa | +8 |
| 11. | битумоиды | taýshaıyr tektesteri, bıtýmoıdtar | битумоидыtaýshaıyr tektesteri, bıtýmoıdtarДефинициясы1. Taýshaıyr tektesteri, bıtýmoıdtar – shógindi jynystardan ekstraksıa ádisimen alynatyn organıkalyq zattardyń jıyntyǵy. 2. Etımologıasy: bıtýmoıdy (lat. bitūmen + ej.gr. εἶδος) – «taý shaıyry» + «túr, beıne, obraz. 3. Ózbek: bitumoidlar 4. Túrik: bitümoidler 5. Aǵylshyn: bitumoids 6. Nemis: bitumoide 7. Bekitilgen nusqasy: bıtým – bıtým (2023) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 215-V QRZ. ... munaılyq bıtým ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2018 jylǵy 19 shildedegi № 718 Jarlyǵy. ... bıtým taqtatastardy gazdandyrýǵa ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2019 jylǵy 30 qazandaǵy № 809 qaýlysy. ... Bıtýmdarǵa arnalǵan teben – 10 dana ... 9. Usynystar: termınniń bekitilgen nusqasy, zańnamadaǵy qoldanysy kezdespedi. Basqa tildegi qoldanysyna sáıkes «bıtýmoıdtar» dep bekitý usynylady. Al «taýshaıyrtektester» termıniniń qoldanysqa túsý múmkindigi týraly mamandardyń pikiri qajet. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Hımıa | +10 |
| 12. | битумоиды остаточные | qaldyq taýshaıyr tektesteri, qaldyq bıtýmoıdtar | битумоиды остаточныеqaldyq taýshaıyr tektesteri, qaldyq bıtýmoıdtarДефинициясы1. Qaldyq taýshaıyr tektesteri – munaıdyń nemese basqa da organıkalyq zattardyń ydyraýynan qalǵan tabıǵı organıkalyq zattar. Bıtýmoıdtar munaıdyń tolyqtaı nemese jartylaı ydyraýy jáne mıgrasıasy nátıjesinde shógindi jynystarda jınalady. Olar quramynda shaıyr, asfált, bıtým jáne basqa da organıkalyq komponentter bar tyǵyz jáne tutqyr zattar. Qaldyq bıtýmoıdtar, ásirese, munaıdyń ashyq jerlerge taralyp, ushpa komponentteriniń býlanyp ketýinen qalyptasady. Olar munaıly shógindilerdiń eskirýin jáne ýaqyt óte kele munaı ken oryndarynyń qasıetteriniń ózgerýin kórsetedi. Sonymen qatar, qaldyq bıtýmoıdtar munaı geologıasynda munaı mıgrasıasynyń baǵyttaryn, qaınar kózderin jáne ken oryndarynyń qalyptasýyn zertteý úshin qoldanylady. 2. Etımologıasy: bıtýmoıdy (lat. bitūmen + ej.gr. εἶδος) – «taý shaıyry» + «túr, beıne, obraz. 3. Ózbek: qoldiq bitumoidlar 4. Túrik: artık bitümoidler 5. Aǵylshyn: residual bitumoids 6. Nemis: rest-Bitumoide 7. Bekitilgen nusqasy: bıtým – bıtým (2023), vodoem ostatochnyı – qaldyq sýaıdyn (2024), ostatok – qaldyq (2021) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2013 jylǵy 1 tamyzdaǵy № 607 Jarlyǵy. ... qaldyqtardy keshendi qaıta óńdeý ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy № 96-VII QRZ. ... jol bıtýmyn" degen ... Qazaqstan Respýblıkasy Investısıalar jáne damý mınıstrligi Avtomobıl joldary komıteti Tóraǵasynyń 2019 jylǵy 22 qańtardaǵy № 20 buıryǵy. ... taý jynystaryn ýaqtaý qaldyqtarynan alynǵan ... 9. Usynystar: «qaldyq taýshaıyr tektesteri» termıniniń qoldanysqa túsýin mamandarmen keńesý kerek. Basqa tilderdegi aýdarmany basshylyqqa ala otyryp, «qaldyq bıtýmoıdtar» termınin bekitý usynylady. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Ken isi jáne metalýrgıa, Hımıa | +9 |
| 13. | битумоиды паравтохтонные | paravtohtondyq taýshaıyr tektesteri, paravtohtondyq bıtýmoıdtar | битумоиды паравтохтонныеparavtohtondyq taýshaıyr tektesteri, paravtohtondyq bıtýmoıdtarДефинициясы1. Paravtohtondyq taýshaıyr tektesteri – bıtýmınozdy zattardyń erekshe genetıkalyq kategorıasy, "mıkromunaı" oqshaýlanýynyń alǵashqy kezeńderine jaýap beredi. 2. Etımologıasy: paravtohton (gr. autos + chtōn ) – "sol sıaqty, dál sondaı» + «jer, el»; bıtýmoıdy (lat. bitūmen + ej.gr. εἶδος) – «taý shaıyry» + «túr, beıne, obraz. 3. Ózbek: paraavtoxton bitumoidlari 4. Túrik: paraotokton bitümoidler 5. Aǵylshyn: paraautochthonous bitumoids 6. Nemis: bitumoide paraautochthone 7. Bekitilgen nusqasy: bıtým – bıtým (2023) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 215-V QRZ. ... munaılyq bıtým ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2018 jylǵy 19 shildedegi № 718 Jarlyǵy. ... bıtým taqtatastardy gazdandyrýǵa ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2019 jylǵy 30 qazandaǵy № 809 qaýlysy. ... Bıtýmdarǵa arnalǵan teben – 10 dana ... 9. Usynystar: basqa tilderdegi aýdarmany basshylyqqa ala otyryp, «paravtohtondyq bıtýmoıdtar» termınin bekitý usynylady. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Hımıa | +8 |
| 14. | битумы асфальтовые | shaıyrtasty taýshaıyrlar, asfált bıtýmder, asfált bıtýmdar | битумы асфальтовыеshaıyrtasty taýshaıyrlar, asfált bıtýmder, asfált bıtýmdarДефинициясы1. Shaıyrtasty taýshaıyrlar, asfált bıtýmder – suıyq, tutqyr, jartylaı qatty jáne qatty qosylystar joǵary molekýlaly kómirsýtekterdiń kúrdeli qospasynan (negizinen gıbrıdti qurylym) jáne asfált-shaıyrly zattardan turady, olardyń quramyna kómirtegi men sýtekten basqa ottegi, kúkirt, azot turaqty elementter retinde, al keıbir jaǵdaılarda ártúrli metaldar (V, Ni, Fe, Ca, Cr, Mg jáne t.b.) kiredi. 2. Etımologıasy: asfált (gr. asphaltos) – «shaıyr»; bıtým (lat. bitūmen) – «taý shaıyry». 3. Ózbek: asfalt bitumlari 4. Túrik: asfalt bitümler 5. Aǵylshyn: asphalt bitumen 6. Nemis: asphalt-Bitumen 7. Bekitilgen nusqasy: bıtým – bıtým (2023), asfált prırodnyı – tabıǵı asfált (kólik jáne qatynas joldary) (2015) 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ. ... Tabıǵı asfált, tabıǵı bıtým ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2013 jylǵy 30 mamyrdaǵy № 574 Jarlyǵy. ... asfáltıtter men asfáltty jynystar ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2008 jylǵy 14 qazandaǵy N 943 Qaýlysy. ... asfálttan nemese soǵan uqsas materıaldardan (mysaly, munaı bıtýmynan nemese tas kómir pispesinen ... 9. Usynystar: basqa tilderdegi aýdarmany, zańnamalyq qujattardaǵy qoldanysty basshylyqqa ala otyryp, «asfált bıtýmdar» termınin bekitý usynylady. 10. Qoldanylý salasy: Geologıa, geodezıaá jáne geografıa | +10 |
| 15. | бифенил (дифенил) | bıfenıl (dıfenıl) | бифенил (дифенил)bıfenıl (dıfenıl)Дефинициясы1. Bıfenıl (dıfenıl) – organıkalyq qosylys, molekýlalyq formýlasy ????12????10. Ol eki benzol saqınasynan (fenıl saqınalarynan) turady, olar bir-birimen kómirtek-kómirtek baılanysy arqyly jalǵasqan. Bıfenıl tússiz krıstaldy zat túrinde bolady, sýda erimeıdi, biraq organıkalyq eritkishterde jaqsy erıdi. 2. Etımologıasy: bıfenıl (dıfenıl) (gr. bi+lat. phenyl) – «qos»+ «benzol týyndysy». 3. Ózbek: bifenil (difenil) 4. Túrik: bifenil (difenil) 5. Aǵylshyn: biphenyl (diphenyl) 6. Nemis: biphenyl (Diphenyl) 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Zańnamadaǵy qoldanysy: Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Alqasynyń 2022 jylǵy 11 qańtardaǵy № 8 sheshimi. ... dıfenılder (PHD) (polıhlorırlengen bıfenılder ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2024 jylǵy 11 naýryzdaǵy № 159 qaýlysy. ... polıhlorlanǵan bıfenılder (PHB shyǵaryndylary) ... Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa, geologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń 2022 jylǵy 24 qarashadaǵy № 717 buıryǵy.. ... dıfenılder (polıhlorıdti dıfenılder) ... 9. Usynystar: basqa tilderdegi aýdarmany, zańnamalyq qujattardaǵy qoldanysty basshylyqqa ala otyryp, «bıfenıl (dıfenıl)» termınin bekitý usynylady. 10. Qoldanylý salasy: Tamaq ónerkásibi jáne turmystyq qyzmet, Hımıa | +10 |
Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасы бойынша Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы әзірледі.
Maǵara – úńgir (peshera, grot)
Derekkóz: Bızaqov S. Sóz nusqalary jáne balama ataýlar. - Almaty: «Samara-Prınt» baspasy, 2008. – 512 bet.
Maǵara – úńgir. Qazaq fólklorlyq jyrlarynda aktıv qoldanysta bolǵan leksıka.
Qazaq tiliniń kirme sózder sózdigi / Qurastyrǵandar: Sh. Qurmanbaıuly, S.Isaqova, B.Mızamhan jáne t.b. Almaty: «Ulttyq aýdarma búrosy» qoǵamdyq qory, 2019. – 596 b.