Qazirgi ǵylym men tehnologıanyń qarqyndy damýyna baılanysty qazaq tiline kóptegen jańa ǵylymı termınder enýde. Bul termınderdiń basym bóligi halyqaralyq ataýlar bolǵandyqtan, olar qazaq tiline kóbinese orys jáne aǵylshyn tilderi arqyly Tolyǵyraq ...qabyldanyp, ǵylymı aınalymda keńinen qoldanylyp keledi.
Kelesi qarastyratyn termın: Genetıka.
«Genetıka» sózi grek tilindegi genesis – «shyǵý tegi», «paıda bolý» degen maǵynany bildiredi. Bul termın ǵylymǵa XIX ǵasyrdyń sońynda engizilgen. Termın qazaq tiline orys tili arqyly engen. [1, 412]
Qazirgi kezde «genetıka» termıni bıologıa ǵylymynda keńinen qoldanylady. Ýnıversıtet oqýlyqtarynda, ǵylymı maqalalarda jáne mektep baǵdarlamasynda jıi kezdesedi. Termın halyqaralyq ataýǵa ıe bolǵandyqtan, qazaq tilinde de aýdarylmaı, sol kúıinde qabyldanǵan. Sondyqtan bul termınniń qoldanysy turaqty dep aıtýǵa bolady.
Meniń pikirim: menińshe, «genetıka» termınin aýdarmaı qoldaný durys. Sebebi bul – búkil álem ǵylymynda birdeı qoldanylatyn halyqaralyq termın. Eger ony tolyq qazaqshalaýǵa tyryssaq, ǵylymı maǵynasy dál berilmeýi múmkin.
Zaman talabyna baılanysty keń taralǵan taǵy bir termın: Ekologıa.
«Ekologıa» sózi grek tilindegi oikos – «úı», «tirshilik ortasy» jáne logos – «ilim» degen sózderden shyqqan. Bul termın ǵylymda tiri aǵzalardyń qorshaǵan ortamen baılanysyn zertteıtin ǵylymdy bildiredi. Termın qazaq tiline orys tili arqyly engen. [2, 185]
Búgingi tańda «ekologıa» sózi ǵylymı eńbekterde ǵana emes, kúndelikti ómirde de jıi qoldanylady. Keıbir zertteýshiler «tabıǵattaný ortasy» nemese «qorshaǵan orta ǵylymy» degen balama usynǵanymen, halyqaralyq termın retinde «ekologıa» sózi keńinen ornyqqan.
Meniń pikirim: menińshe, «ekologıa» termıni qazirgi tildik qoldanysta óte ornyǵyp ketken. Sondyqtan ony ózgertpeı qoldaný oryndy. Degenmen «qorshaǵan orta» sıaqty qazaqsha túsiniktermen birge qoldaný tildiń túsiniktiligin arttyra túsedi.
Qazirgi ǵylymda keń taraǵan taǵy bir termın: Inovasıa.
«Inovasıa» sózi latyn tilindegi innovatio – «jańartý», «jańalyq engizý» degen maǵynany bildiredi. Bul termın qazaq tiline negizinen orys jáne aǵylshyn tilderi arqyly engen. [3, 256]
Qazaqstandaǵy ǵylymı zertteýlerde, bilim berý júıesinde jáne ekonomıka salasynda bul termın óte jıi qoldanylady. Keıde «jańashyldyq» nemese «jańalyq engizý» degen balamalary usynylady. Degenmen ǵylymı ádebıetterde «ınovasıa» termıni halyqaralyq nusqada qalyptasqan.
Meniń pikirim: menińshe, «ınovasıa» termıniniń ornyna keı jaǵdaıda «jańashyldyq» degen qazaqsha balamasyn qoldanýǵa bolady. Bul sóz maǵyna jaǵynan túsinikti ári qazaq tiliniń múmkindigin kórsetedi.
Kelesi termın: Robototehnıka.
«Robot» sózi alǵash cheh jazýshysy Karel Chapektiń shyǵarmasynda qoldanylǵan. Al «tehnıka» sózi grek tilindegi techne – «óner», «sheberlik» degen maǵynany bildiredi. Termın qazaq tiline orys jáne aǵylshyn tilderi arqyly engen. [4, 301]
Qazirgi tańda «robototehnıka» termıni ınjenerıaá, aqparattyq tehnologıa jáne óndiris salasynda keńinen qoldanylady. Bul termın de halyqaralyq sıpatqa ıe bolǵandyqtan, qazaq tilinde aýdarylmaı qoldanylady. Sondyqtan onyń ǵylymı aınalymdaǵy qoldanysy durys qalyptasqan dep aıtýǵa bolady.
Meniń pikirim: menińshe, «robototehnıka» termıni ǵylym men tehnıka salasynda naqty uǵymdy bildiredi. Sondyqtan ony ózgerissiz qoldanǵan durys. Alaıda túsindirý kezinde «robot jasaý tehnologıasy» sıaqty qazaqsha tirkesterdi qosyp aıtý uǵymdy jeńil túsinýge kómektesedi.
Degenmen ǵylymı termınologıany damytý úderisinde barlyq kirme ataýdy ózgerissiz qabyldaý árdaıym tıimdi bola bermeıdi. Qazaq tiliniń ǵylymı til retindegi qyzmetin nyǵaıtý maqsatynda maǵynasy dál beriletin, tildiń ishki zańdylyqtaryna sáıkes keletin Tolyǵyraq ...birqatar termınniń qazaqsha balamasy ázirlenip, olar resmı túrde bekitilýi tıis.