Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды дамуына байланысты қазақ тіліне көптеген жаңа ғылыми терминдер енуде. Бұл терминдердің басым бөлігі халықаралық атаулар болғандықтан, олар қазақ тіліне көбінесе орыс және ағылшын тілдері арқылы Толығырақ ...қабылданып, ғылыми айналымда кеңінен қолданылып келеді.
Келесі қарастыратын термин: Генетика.
«Генетика» сөзі грек тіліндегі genesis – «шығу тегі», «пайда болу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылымға XIX ғасырдың соңында енгізілген. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [1, 412]
Қазіргі кезде «генетика» термині биология ғылымында кеңінен қолданылады. Университет оқулықтарында, ғылыми мақалаларда және мектеп бағдарламасында жиі кездеседі. Термин халықаралық атауға ие болғандықтан, қазақ тілінде де аударылмай, сол күйінде қабылданған. Сондықтан бұл терминнің қолданысы тұрақты деп айтуға болады.
Менің пікірім: меніңше, «генетика» терминін аудармай қолдану дұрыс. Себебі бұл – бүкіл әлем ғылымында бірдей қолданылатын халықаралық термин. Егер оны толық қазақшалауға тырыссақ, ғылыми мағынасы дәл берілмеуі мүмкін.
Заман талабына байланысты кең таралған тағы бір термин: Экология.
«Экология» сөзі грек тіліндегі oikos – «үй», «тіршілік ортасы» және logos – «ілім» деген сөздерден шыққан. Бұл термин ғылымда тірі ағзалардың қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылымды білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [2, 185]
Бүгінгі таңда «экология» сөзі ғылыми еңбектерде ғана емес, күнделікті өмірде де жиі қолданылады. Кейбір зерттеушілер «табиғаттану ортасы» немесе «қоршаған орта ғылымы» деген балама ұсынғанымен, халықаралық термин ретінде «экология» сөзі кеңінен орныққан.
Менің пікірім: меніңше, «экология» термині қазіргі тілдік қолданыста өте орнығып кеткен. Сондықтан оны өзгертпей қолдану орынды. Дегенмен «қоршаған орта» сияқты қазақша түсініктермен бірге қолдану тілдің түсініктілігін арттыра түседі.
Қазіргі ғылымда кең тараған тағы бір термин: Инновация.
«Инновация» сөзі латын тіліндегі innovatio – «жаңарту», «жаңалық енгізу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин қазақ тіліне негізінен орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 256]
Қазақстандағы ғылыми зерттеулерде, білім беру жүйесінде және экономика саласында бұл термин өте жиі қолданылады. Кейде «жаңашылдық» немесе «жаңалық енгізу» деген баламалары ұсынылады. Дегенмен ғылыми әдебиеттерде «инновация» термині халықаралық нұсқада қалыптасқан.
Менің пікірім: меніңше, «инновация» терминінің орнына кей жағдайда «жаңашылдық» деген қазақша баламасын қолдануға болады. Бұл сөз мағына жағынан түсінікті әрі қазақ тілінің мүмкіндігін көрсетеді.
Келесі термин: Робототехника.
«Робот» сөзі алғаш чех жазушысы Карел Чапектің шығармасында қолданылған. Ал «техника» сөзі грек тіліндегі techne – «өнер», «шеберлік» деген мағынаны білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [4, 301]
Қазіргі таңда «робототехника» термині инженерия, ақпараттық технология және өндіріс саласында кеңінен қолданылады. Бұл термин де халықаралық сипатқа ие болғандықтан, қазақ тілінде аударылмай қолданылады. Сондықтан оның ғылыми айналымдағы қолданысы дұрыс қалыптасқан деп айтуға болады.
Менің пікірім: меніңше, «робототехника» термині ғылым мен техника саласында нақты ұғымды білдіреді. Сондықтан оны өзгеріссіз қолданған дұрыс. Алайда түсіндіру кезінде «робот жасау технологиясы» сияқты қазақша тіркестерді қосып айту ұғымды жеңіл түсінуге көмектеседі.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитеті
ҚР Ішкі істер министрлігі
Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі
ҚР Сыртқы істер министрлігі
ҚР Денсаулық сақтау министрлігі
ҚР Инвестициялар және даму министрлігі
ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрлігі
ҚР Ұлттық экономика министрлігі
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі
Дегенмен ғылыми терминологияны дамыту үдерісінде барлық кірме атауды өзгеріссіз қабылдау әрдайым тиімді бола бермейді. Қазақ тілінің ғылыми тіл ретіндегі қызметін нығайту мақсатында мағынасы дәл берілетін, тілдің ішкі заңдылықтарына сәйкес келетін Толығырақ ...бірқатар терминнің қазақша баламасы әзірленіп, олар ресми түрде бекітілуі тиіс.