Армысыздар!
«Ден қою" сөз тіркесінің қандай себептер/негіздер бойынша "реагировать" және "реагирование" сөзінің аудармасы болып кеткенін кім түсіндіріп бере алады екен?
Қазақша құқықтық жазба мәтіндерінде жиі кездесетін тіркестер: "принять меры реагирования", "оперативно Толығырақ ...реагировать", "незамедлительно реагировать". Барлығына "ден қою" деу мағынасын ашпай жатыр.
Одан бөлек, мектепке дейн және мектеп оқу бағдарламаларының бекітілген үлгілері бар. Міне сілтемелері:
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің м.а. «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы» 2016 жылғы 12 тамыздағы №499 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2016 жылы 14 қыркүйекте № 14235 болып тіркелді. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1600014235#z14" target="_blank">https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1600014235#z14
Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің «Бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім деңгейлерінің жалпы білім беретін пәндері мен таңдау курстары бойынша үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы» 2022 жылғы 16 қыркүйектегі №399 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2022 жылғы 23 қыркүйекте № 29767 болып тіркелді. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200029767#z157" target="_blank">https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200029767#z157
Бұл құжаттар "реагировать" және "реагирование" баланың оқу нәтижесінде істей алатын әрекеттері екен.
Қарасаңыз, партада отырған балаға ден қойып тыңда десең, сосын сол ден қойып тыңдағынның нәтижесі "ден қою» болса, логикаға жанспайтын орынсыз полисемияға, коммуникациялық жаңылысқа алып келетінін көрінуге болады.
Qaıyrly kún. Bul bekitilgen termın ǵoı.
1. Aqparattyq qaýipsizdiktiń oqys oqıǵalaryna den qoıý qyzmeti – slýjba reagırovanıaá na ınsıdenty ınformasıonnoı bezopasnostı (2022 jyly bekitilgen termın)
2. Den qoıý sharalary – mery Tolyǵyraq ...reagırovanıaá (2016 jyly bekitilgen termın)
3. Jedel den qoıý sharalary – mery operatıvnogo reagırovanıaá (2016 jyly bekitilgen termın)
4. Den qoıý (ındýstrıaá) – reagırovanıe (2015 jyly bekitilgen termın)
5. Jedel den qoıý (med) – operatıvnoe reagırovanıe (2014 jyly bekitilgen termın)
6. Den qoıý – reagırovanıe (Termınder 2012-2015)
7. Jedel den qoıý – Operatıvnoe reagırovanıe (Termınder 2012-2015)
Den qoıýdyń maǵynasy mynadaı :
Den qoıdy – kóńil bóldi, nazar aýdardy, yqylas saldy. Qasbolat bul sózdiń mánine d e n q o ıa d y, biraq tolyq qanaǵat tappaıdy (T.Ahtanov, Boran). Elikteý túrinde emes, klasık aqynnyń stıline d e n q o ı y p, sonyń dástúrin meńgerdi (M.Áýezov, Ár jyl.). Joq, onysyna men senbeımin, olar sendik dese de anyq, aqıqat kózi jeńip d e n q o ı y p, uıyp senbeıdi (Abaı, Tańd. shyǵ.). Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. On bes tomdyq. 4-tom. / Qurast.: N.Áshimbaeva, Q.Rysbergenova, J.Mankeeva jáne t.b. – Almaty, 2011. 752 b.
Den qoıdy, kóńil qoıdy, yqylas saldy. Sátbaev Tonınniń sózin den qoıyp tyńdady (Q. Jumalıev). M.Belbaeva. Qazaq tiliniń omonımder sózdigi: – Almaty: «Mektep» baspasy, 1988. - 193 b.
Den qoıdy – nazar aýdardy, yqylas qoıdy; iltıpat kórsetti, kóńil bóldi; boıurdy. Kópshilik Sarmollanyń sózin úlken yqylaspen, asa den qoıyp tyńdaǵandaı boldy (M. Áýezov). Keńesbaev İ. Frazeologıalyq sózdik. - Almaty: "Arys" baspasy, 2007. - 800 b.
Den [zeıin, ynta] qoıdy – nazar aýdardy, kóńil bóldi, yqylas saldy. Elikteý túrinde emes, klasık aqynnyń stıline d e n q o ı y p, sonyń dástúrin meńgerdi (M.Áýezov, Ár jyl.). Joq, onysyna men senbeımin, olar sendik dese de anyq, aqıqat kózi jeńip d e n q o ı y p, uıyp senbeıdi (Abaı, Tol. jın.). Sonyń ishinde ol ádebıetke kóbirek z e ı i n q o ı y p, kóp jazady (M.Qarataev, Týǵan ádeb.). Shal áńgimesiniń tusynda, qumarta qyzyǵa y n t a q o ı y p otyryp sergip, tynyǵyp qalypty (R.Áýtálipov, Altyn jemis.). Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. On bes tomdyq. 9-tom. / Qurast.: Á.Ybyraıym, A.Jańabekova, Q.Rysbergenova jáne t.b. – Almaty, 2011. -744 b.
Den qoıysty
a) Jumyla kiristi, bári jabyldy. Daıyn pisip turǵan as qoı, ydys-aıaq qamdap, stol daıyndaýǵa d e n q o ı y s t y (A.Baıtanaev, Qansonar). á) Yqylas qoıyp, tyńdasty. Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. On bes tomdyq. 9-tom. / Qurast.: Á.Ybyraıym, A.Jańabekova, Q.Rysbergenova jáne t.b. – Almaty, 2011. -744 b.
"Den" degen sózdiń ózi adamnyń on eki múshesin bildiredi. İshki sezimmen de, aqyl-oımen de, is-áreketpen de adam balasy birdeńege nazar aýdarady, kóńil qoıady, den qoıady, Sondyqtan barlyq jerde "den qoıý" Tolyǵyraq ...sóz tirkesin qoldaný shart emes. "Reagırovanıe" -"den qoıý" dep bekitilgenmen, kontekske qaraı basqa sınonımmen aýystyrýǵa bolady dep oılaımyn.
Erbolat Ǵalymjanuly, ózińiz bergen mysaldarda "den qoıý" belgili bir qubylysqa, áreketke, oqıǵaǵa lezde jaýap berý nemese toqtatý, áserin baıalatý maǵynasyn ashpaı turǵanyń kórip tursyz ǵoı.
Басқа пікірлерді көрсету