TEK TERMINKOM MÚSHELERİ ǴANA DAÝYS BERE ALADY! Respýblıkalyq termınologıa komısıasynyń 2026 jylǵy 1-otyrysynda bekitiletin termınderi (jaratylystaný-matematıka baǵyty)
| № | SALASY | TERMIN SANY | RETTİK SANY |
| 1 | Dene tárbıesi jáne sport salasynyń termınderi (Sportmaster) | 427 | 1-427 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | автониппель | avtoemik | автониппельavtoemikДефинициясы1. Avtoemik – sporttyq tehnıkalar men jabdyqtardyń (velosıped, avtokólik shınasy, keıbir sporttyq doptar) kameralaryna aýa jiberýge arnalǵan ámbebap, qysymdy jaqsy ustaıtyn klapan túri. 2. Etımologıasy: avto (kóne grek. αὐτός) – "ózi". 3. Ózbek: avtomobil shinalari nipeli 4. Túrik: araba lastik supabı 5. Aǵylshyn: car tire valve 6. Nemis: Autoreifenventil 7. Bekitilgen nusqasy: avtotartqysh (2024) 8. Qoldaný salasy: Jeńil jáne toqyma ónerkásibi, Dene tárbıesi jáne sport, Elektronıka, radıotehnıka jáne baılanys 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2020 jylǵy 26 maýsymdaǵy № 348-VI QRZ ... halyqaralyq avtomobıl ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... nıppeldi qosyndy naqyshty ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... sym men nıppelder ... 10. Usynystar: joǵaryda berilgen derekter (aýdarma, túsindirme, zańnamadaǵy qoldanysy) basshylyqqa alynyp, «avtoemik» nusqasy usynylady. | -4 |
| 2. | аргинин | argının | аргининargınınДефинициясы1. Argının – azot oksıdiniń túzilýin stımýlásıaálaý arqyly qan aınalymyn jáne bulshyqet jumysyn qoldaýǵa baǵyttalǵan sporttyq qospalarda qoldanylatyn amın qyshqyly. 2. Etımologıasy: argının (gr. ἀργός) – "jyltyr", "aq". 3. Ózbek: arginin 4. Túrik: arjinin 5. Aǵylshyn: arginine 6. Nemis: Arginin 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstriniń 2020 jylǵy 9 qarashadaǵy № 612 buıryǵy ... Trıptofan, Valın, Argının, Alanın ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2019 jylǵy 15 shildedegi № QR DSM-104 buıryǵy ... Glýtargın, Argının ... 3) Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń m.a. 2022 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy № QR DSM-150 buıryǵy ... Argının ... 10. Usynystar: termınniń qoldanysy, zańnamada berilýi, basqa tilderdegia aýdarmalary basshylyqqa alynyp, «argının» nusqasy usynylady. | +11 |
| 3. | ботинки для конькового хода | kónkılik júriske arnalǵan báteńke | ботинки для конькового ходаkónkılik júriske arnalǵan báteńkeДефинициясы1. Kónkılik júriske arnalǵan báteńke – skeıtıng tehnıkasyndaǵy ıterilis pen turaqtylyqty arttyrý úshin jasalǵan qatty tabandy jáne joǵary búıirlik qoldaýy bar arnaıy shańǵy aıaq kıimi. 2. Etımologıasy: kónkı (kóne slav. konók) – "at". 3. Ózbek: konki uchish etiklari 4. Túrik: kayak pateni botları 5. Aǵylshyn: skate ski boots 6. Nemis: Schlittschuhe 7. Bekitilgen nusqasy: júrisjolynyń aıaqtalýy (2022), shańǵy báteńkesi (2019), gravıtasıalyq báteńkeler (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport, Áskerı is, Aýyl sharýashylyǵy 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2004 jylǵy 3 aqpandaǵy N 525 Zańy ... dońǵalaqty kónkıler ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... bekitilgen kónkıleri bar ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jylǵy 3 qarashadaǵy № 346-IV Zańy ... kónkıler ... 10. Usynystar: joǵaryda berilgen derekter basshylyqqa alynyp, «kónkılik júriske arnalǵan báteńke» nusqasy usynylady. | -1 |
| 4. | ботинки забродные | ótkel báteńkesi | ботинки забродныеótkel báteńkesiДефинициясы1. Ótkel báteńkesi – sý aıdyndarynyń taıaz bólikterinde júrýge arnalǵan, sý ótkizbeıtin ne tez qurǵaıtyn materıaldan jasalǵan, tabany taımaıtyn, arnaıy zabrodtyq kostúmmen birge qoldanylatyn berik aıaq kıim. 2. Etımologıasy: botınka (fr. botte) – "etik". 3. Ózbek: suvga kirish etiklari 4. Túrik: su geçiş botu 5. Aǵylshyn: wading boots 6. Nemis: Watstiefel 7. Bekitilgen nusqasy: shańǵy báteńkesi (2019), ótkel (2021) 8. Qoldaný salasy: Kólik jáne qatynas joldary, Dene tárbıesi jáne sport, Áskerı is 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Atyraý oblysy Atyraý qalalyq máslıhatynyń 2011 jylǵy 12 mamyrdaǵy N 281 jáne Atyraý qalalyq ákimdiginiń 2011 jylǵy 10 mamyrdaǵy N 708 birlesken sheshimi men qaýlysy ... № 1 ótkelge ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2008 jylǵy 4 shildedegi N 55-IV Zańy ... Temirjol ótkelderinen ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... shańǵy báteńkeleri ... 10. Usynystar: joǵaryda berilgen derekterdi (qoldanysyn, aýdarmalaryn) basshylyqqa ala otyryp, «ótkel báteńkesi» nusqasyn usynamyz. | +7 |
| 5. | бриджи | brıjı | бриджиbrıjıДефинициясы1. Brıjı – sportta tizege deıin nemese sál tómen túsetin, qozǵalys erkindigin qamtamasyz etetin, jeńil ári sozylmaly matadan tigilgen qysqa sporttyq shalbar túri. 2. Etımologıasy: brıjı (aǵyl. breeches) – "tizege deıingi shalbar". 3. Ózbek: bridjilar 4. Túrik: briç 5. Aǵylshyn: breeches 6. Nemis: Reithosen 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Jeńil jáne toqyma ónerkásibi, Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2018 jylǵy 21 shildedegi № 441 qaýlysy ... brıjıler jáne sholaq shalbarlar ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... brıjıler jáne sholaq shalbarlar ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 9 qańtardaǵy № 152-VIII QRZ ... shalbarlar jáne brıjı ... 10. Usynystar: sózdiń ózbek, túrik, aǵylshyn jáne nemis tilderindegi aýdarmalaryn eskere otyryp, qazaq tilinde «brıjı» nusqasy usynylady. | +11 |
| 6. | брюки вратарские | qaqpashy shalbary | брюки вратарскиеqaqpashy shalbaryДефинициясы1. Qaqpashy shalbary – qaqpashylarǵa arnalǵan, soqqylardan, qulaýdan jáne syrǵanaýdan qorǵaý úshin arnaıy jumsartylǵan tósemderi bar, serpimdi ári berik materıaldan jasalǵan sporttyq shalbar. 2. Etımologıasy: brúkı (fr, "bragues", kóne germ."brōka") – "shalbar", "aıaqqa kıiletin kıim". 3. Ózbek: darvozabon shimlari 4. Túrik: kaleci pantolonu 5. Aǵylshyn: goalkeeper pants 6. Nemis: Torwart-Hose 7. Bekitilgen nusqasy: golkıper;qaqpashy (2019), keńbalaq shalbar (ındýstrıaá) (2015) 8. Qoldaný salasy: Jeńil jáne toqyma ónerkásibi, Dene tárbıesi jáne sport, Áskerı is 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Týrızm jáne sport mınıstriniń 2025 jylǵy 9 maýsymdaǵy № 82 buıryǵy ... Qaqpashyǵa arnalǵan svıter ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń 2025 jylǵy 16 shildedegi № 524 qbpú buıryǵy ... Qaqpashy kıim nysany ... 3) Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 19 naýryzdaǵy № 7-1/247 buıryǵy. ... Shalbary bar paradtyq kıtel ... 4) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2004 jylǵy 3 aqpandaǵy N 525 Zańy ... tómengi bóligine arnalǵan jáne shalbar ... 10. Usynystar: ózbek, túrik, aǵylshyn jáne nemis tilderindegi aýdarmalary men zańnamadaǵy qoldanysy eskerilip, «qaqpashy shalbary» nusqasy usynylady. | +11 |
| 7. | брюки-шорты | short-shalbar | брюки-шортыshort-shalbarДефинициясы1. Short-shalbar – sportta qoldanylatyn, tizeden joǵary nemese tize deńgeıinde aıaqty erkin qozǵaltýǵa múmkindik beretin qysqa shalbar, kóbinese jeńil jáne serpimdi matadan tigilgen, jattyǵý nemese jarys kezinde qozǵalysqa ıkemdilik beretin sporttyq kıim. 2. Etımologıasy: brúkı (fr. "bragues", kóne germ. "brōka") – "shalbar"; short (eski aǵylsh. sceort) – "qysqa". 3. Ózbek: short-shim 4. Túrik: şort-pantolon 5. Aǵylshyn: shorts-pants 6. Nemis: Shorts-Hose 7. Bekitilgen nusqasy: keńbalaq shalbar (ındýstrıaá) (2015) 8. Qoldaný salasy: Jeńil jáne toqyma ónerkásibi, Dene tárbıesi jáne sport, Áskerı is 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2004 jylǵy 3 aqpandaǵy N 525 Zańy ... ıýbka-shalbar ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... pıdjaktar, blaızerler, shalbarlar, kókirekshesi ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 9 qańtardaǵy № 152-VIII QRZ ... shalbarlar jáne brıjı ... 10. Usynystar: joǵaryda berilgen derekterdi basshylyqqa ala otyryp, týra aýdarmanyń ornyna jeńil jáne toqyma ónerkásibinde qoldanysqa ıe "keltekeı" sózi usynylady. | +9 |
| 8. | булава гимнастическая | gımnastıkalyq urshyq | булава гимнастическаяgımnastıkalyq urshyqДефинициясы1. Gımnastıkalyq urshyq– kórkem gımnastıkada juppen oryndalatyn tehnıkalyq jáne kórsetilimdik elementterge arnalǵan arnaıy sporttyq snarád. 2. Etımologıasy: gımnastıka (gr. γυμναστική) – "jattyǵý óneri", "deneni jattyqtyrý". 3. Ózbek: gimnastik tayoqcha (bułava) 4. Túrik: ritmik jimnastik topuzu 5. Aǵylshyn: rhythmic gymnastics club 6. Nemis: Gymnastikkeule 7. Bekitilgen nusqasy: gımnastıka (2019), at ústindegi gımnastıka (2022), urshyq tárizdi (2017) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2007 jylǵy 21 shildedegi N 306 Zańy ... gımnastıkalyq snarádtardy ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jylǵy 3 qarashadaǵy № 346-IV Zańy ... gımnastıka jabdyqtary ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy N 220-IV Zańy ... Gımnastıka (FIG) ... 10. Usynystar: ózbek, túrik, aǵylshyn jáne nemis tilderindegi aýdarmalary eskerilip, "gımnastıkalyq urshyq" nusqasy usynylady. | +10 |
| 9. | валенки | pıma, kıiz baıpaq | валенкиpıma, kıiz baıpaqДефинициясы1. Pıma – qoı, sıyr, eshki, qoıan, túıe júniniń qospasynan jáne basqa janýarlardyń júninen nemese jasandy júnnen basylǵan jyly kıiz etik. Qurǵaq qarmen júrý úshin paıdalanylady. Pıma men valenkıdiń aıyrmashylyǵy: (valenkı) qoı júnin (kóbine tabıǵı jún) bý, qysym jáne ysqylaý arqyly birtutas etip jasaıtyn, tigissiz, kıizden daıyndalatyn dástúrli qysqy aıaqkıim; pıma – júnnen (qoı júni nemese aralas talshyqtar) óndiristik kıizden tigiletin nemese qalypqa keltiriletin, tabany bólek jasalatyn, valenkige uqsas, biraq konstrýksıaályq turǵyda kúrdelirek qysqy aıaqkıim. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: kiyiz etiklar 4. Túrik: keçe çizmeler 5. Aǵylshyn: felt boots 6. Nemis: filzstiefel 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Jeńil jáne toqyma ónerkásibi, Dene tárbıesi jáne sport, Áskerı is 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń 2025 jylǵy 16 shildedegi № 524 qbpú buıryǵy ... Tabany rezeńke pıma ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2025 jylǵy 14 mamyrdaǵy № 188 buıryǵy ... Pıma ... 3) Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstriniń 2025 jylǵy 12 naýryzdaǵy № 118 buıryǵy. ... pıma, krosovkalar ... 10. Usynystar: "pıma" men "valenkı" birdeı emes, olar uqsas bolady, biraq tehnologıasy, materıaly jáne qoldanylý aımaǵy jaǵynan aıyrmashylyǵy bar eki túrli aıaqkıim túri. Sondyqtan berilgen defınısıaáǵa sáıkes salalyq sózdikterde berilgen "kıiz baıpaq" nusqasyn bekitýdi qoldaımyz. Komısıa men sala mamandarynyń pikiri qajet. | +11 |
| 10. | вейвборд | ýeıvbord | вейвбордýeıvbordДефинициясы1. Ýeıvbord – eki dóńgelekti, býyndalǵan platformadan turatyn, tolqyn tárizdi qozǵalys arqyly júretin sporttyq taqtaı. 2. Etımologıasy: veıvbord (aǵylsh. wave+board) – "tolqyn+taqta". 3. Ózbek: veýbord 4. Túrik: wakeboard 5. Aǵylshyn: wakeboard 6. Nemis: wakeboard 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: – 10. Usynystar: joǵaryda berilgen derekter basshylyqqa alynyp, «ýeıvbord» nusqasy usynylady. | +11 |
| 11. | вейдерсы | ýeıders | вейдерсыýeıdersДефинициясы1. Ýeıders – sýǵa kirip oryndalatyn balyq aýlaý jáne sý sporty áreketterinde deneni sýdan qorǵaýǵa arnalǵan sý ótkizbeıtin etik-kombınezon. 2. Etımologıasy: veıdersy (aǵyl. waders) – "sý keshý". 3. Ózbek: veyderlar (suv shimlari) 4. Túrik: tulum çizme 5. Aǵylshyn: waders 6. Nemis: Wathosen 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń 2023 jylǵy 18 sáýirdegi № 126 buıryǵy ... jartylaı kombınezonnan turady ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Týrızm jáne sport mınıstriniń 2025 jylǵy 9 maýsymdaǵy № 82 buıryǵy ... rezeńke etik jup ... 10. Usynystar: joǵaryda berilgen derekterdi basshylyqqa alynyp, «ýeıders» nusqasy usynylady. | +8 |
| 12. | вейксерф | ýeıkserf | вейксерфýeıkserfДефинициясы1. Ýeıkserf – qaıyq týdyrǵan tolqynda arqansyz serfıng jasaýǵa negizdelgen sý sporty. 2. Etımologıasy: veıkserf (aǵyl. wake+surf) – "kemeniń artynan qalǵan tolqyn izi+tolqynda júrý". 3. Ózbek: veytsörf 4. Túrik: wakesurf 5. Aǵylshyn: wakesurf 6. Nemis: wakesurf 7. Bekitilgen nusqasy: kaıt serfıng (2019) 8. Qoldaný salasy: Sý sharýashylyǵy, Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jylǵy 3 qarashadaǵy № 346-IV Zańy ... serfıngke arnalǵan taqtaılar ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... serfıngke jáne vındserfıngke ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2004 jylǵy 3 aqpandaǵy N 525 Zańy ... vındserfıngterge arnalǵan ... 10. Usynystar: termınniń basqa tilderdegi aýdarmalary, zańnamadaǵy qoldanysy men qoldanylý salasy eskerile otyryp, «ýeıkserf» nusqasy usynylady. | +11 |
| 13. | велоботинки | velobáteńke | велоботинкиvelobáteńkeДефинициясы1. Velobáteńke – velosıpedshige arnalǵan, pedalmen tıimdi kúsh berýdi jáne aıaqtyń turaqty bekitilýin qamtamasyz etetin, qatty tabandy, arnaıy qulyp-mehanızmi (shıp) bar sporttyq aıaq kıim. 2. Etımologıasy: velo (lat. velox) – "jyldam". 3. Ózbek: velobutin / velosiped etiklari 4. Túrik: bisiklet ayakkabısı 5. Aǵylshyn: cycling shoes 6. Nemis: Fahrradschuhe 7. Bekitilgen nusqasy: shańǵy báteńkesi (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport, Áskerı is 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 19 sáýirdegi № 248-Vİ QRZ. ... bylǵary báteńke jup ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2004 jylǵy 3 aqpandaǵy N 525 Zańy ... kónkıler bekitilgen báteńkeler ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 7 naýryzdaǵy № 168-VIII QRZ. ... Báteńke, qumǵa arnalǵan ... 10. Usynystar: joǵaryda berilgen derekter basshylyqqa alynyp, «velobáteńke» nusqasy usynylady. | +11 |
| 14. | велобриджи | velobrıdjı | велобриджиvelobrıdjıДефинициясы1. Velobrıdjı – velosıped tebýge arnalǵan, tizege deıin nemese sál tómen túsetin, sozylmaly jáne demalatyn matadan tigilgen, keıde jórgekshe jastyqshasy (pampersi) bar, yńǵaı men qozǵalys erkindigin qamtamasyz etetin sporttyq qysqa shalbar. 2. Etımologıasy: velo (lat. velox) – "jyldam"; brıjı (aǵyl. breeches) – "tizege deıingi shalbar". 3. Ózbek: velobridjilar 4. Túrik: bisiklet briçi 5. Aǵylshyn: cycling breeches 6. Nemis: Rad-Breeches 7. Bekitilgen nusqasy: velotrıal (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport, Áskerı is 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2004 jylǵy 3 aqpandaǵy N 525 Zańy. ... brıjı nemese shorty (sýlyq denejabymdardan basqa) ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 24 aqpandaǵy № 461-V QRZ ... shalbarlar brıjıler jáne sholaq shalbarlar ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2004 jylǵy 3 aqpandaǵy N 525 Zańy ... kókirekshesi jáne baýy bar shalbarlar brıjıler ... 10. Usynystar: joǵaryda berilgen derekter basshylyqqa alynyp, «velobrıdjı» nusqasy usynylady. | +11 |
| 15. | веложилетка | velokeýdeshe | веложилеткаvelokeýdesheДефинициясы1. Velokeýdeshe – velosıpedshige arnalǵan, jeńil ári jel ótkizbeıtin nemese jyly ustaıtyn materıaldan tigilgen, deneni qorǵap, aerodınamıkany jaqsartatyn sporttyq jeńsiz syrt kıim. 2. Etımologıasy: velo (lat. velox) – "jyldam"; jıletka (fr. gilet) – "jeńsiz kóılek". 3. Ózbek: velo jilet 4. Túrik: bisiklet yeleği 5. Aǵylshyn: cycling vest 6. Nemis: Fahrradweste 7. Bekitilgen nusqasy: velokros (2019), jaryq-sıgnaldy keýdeshe (2021) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport, Áskerı is 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Týrızm jáne sport mınıstriniń 2025 jylǵy 9 maýsymdaǵy № 82 buıryǵy ... Velokeýdeshe, dana, adam ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstriniń 2018 jylǵy 12 aqpandaǵy № 168 buıryǵy. ... sıgnaldyq keýdeshe ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 19 sáýirdegi № 248-Vİ QRZ ... brondy keýdeshe ... 10. Usynystar: termınniń aýdarmasy, defınısıaásy men zańnamadaǵy qoldanysy eskerilip, «velokeýdeshe» nusqasy usynylady. | +10 |
TEK TERMINKOM MÚSHELERİ ǴANA DAÝYS BERE ALADY! Respýblıkalyq termınologıa komısıasynyń (qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyt) 2025 jylǵy 5-otyrysynda bekitiletin termınderi
| № | SALASY | TERMIN SANY | RETTİK SANY |
| 1 | Arheologıa | 54 | 1-54 |
| 2 | Ulttyq qaýipsizdik komıteti usynǵan termınder | 59 | 55-113 |
| 3 | QR Ulttyq ekonomıka mınıstrligi usynǵan termınder | 21 | 114-134 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | атипичный скребок | atıpti qyrǵysh, qalypsyz qyrǵysh, qalyptan tys qyrǵysh | атипичный скребокatıpti qyrǵysh, qalypsyz qyrǵysh, qalyptan tys qyrǵyshДефинициясы1. Atıpti qyrǵysh, qalypsyz qyrǵysh, qalyptan tys qyrǵysh – ádettegi qyrǵyshtardan ózgeshe, kez kelgen túrine uqsamaıtyn arheologıalyq nysan. Shetki jartastyń synyǵyndaı 52+22 mm ólshemdi qural. 2. Etımologıasy: atıpti (gr. a+typos) - "joqqa shyǵarý, teristeý" + "beıne, úlgi". 3. Ózbek: atipik qirg'ich 4. Túrik: atipik kazıyıcı 5. Aǵylshyn: an atypical scraper 6. Nemis: atypischer Schaber 7. Bekitilgen nusqasy: atıptik tergeý jaǵdaıy (2016), qyrǵysh (2021) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2023 jylǵy 9 qańtardaǵy № 4 buıryǵy. ... atıptik gemolıtıkalyq-ýremıaályq sındrom ... Qazaqstan Respýblıkasy Ónerkásip jáne qurylys mınıstriniń 2023 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 163 buıryǵy... Betterdi tazalaý úshin metal shpatelderdi, qyrǵyshtardy, shetkalardy qoldaný ... 10. Usynystar: "atıpti" termıni medısına salasynda jıi qoldanysta. Zańnamalyq qujatta da atalǵan salada qoldanysyn kórsetip tur. Defınısıaásyna qaraı otyryp, "qalypsyz qyrǵysh" termınin bekitý usynylady. Mamandardyń pikiri kerek. | +5 |
| 2. | бифас с дисковидной пяткой | dısk tárizdi shúıdeli bıfas, tabany dısk tárizdi bıfas, dóńgelek tabandy bıfas | бифас с дисковидной пяткойdısk tárizdi shúıdeli bıfas, tabany dısk tárizdi bıfas, dóńgelek tabandy bıfasДефинициясы1. Dısk tárizdi shúıdeli bıfas, tabany dısk tárizdi bıfas, dóńgelek tabandy bıfas – tómengi paleolıt dáýirindegi arheologıalyq eskertkish (ashel). Bul – Úndistanda, Quddap ornynda tabylǵan uzyndyǵy 4,5 sm qural. 2. Etımologıasy: dısk (gr. δίσκος (dıskos) – «dóńgelek tabaq»; bıfas (fr. biface) – "eki jaqty". 3. Ózbek: disk shaklidagi tovonli bifas? 4. Túrik: disk şeklindeki topuk ile çift yüz 5. Aǵylshyn: biface with a disc-shaped heel 6. Nemis: bifas mit Scheibenfuß 7. Bekitilgen nusqasy: ıilgish dısk (2023), jelek tárizdi jatys (2024) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2016 jylǵy 24 mamyrdaǵy № 302 qaýlysy. ... jınaqtaýshy bólshekter (metal dóńgelekti dıskiler, serippeler) ... Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń 2022 jylǵy 18 mamyrdaǵy № 355 buıryǵy. ... omyrtqaaralyq dıskilerdiń aýrýlaryn ... 10. Usynystar: zańnamalyq qujattarda "dısk" termıni kezdeskenmen, onyń usynylyp otyrǵan termınge esh qatysy joq. Mamandardyń pikiri qajet. Degenmen de "dóńgelek tabandy bıfas" defınısıaáǵa jaqyn keledi. | +4 |
| 3. | борт (раскопа) | jıek, bort (2018) | борт (раскопа)jıek, bort (2018)Дефинициясы1. Bort (qazba) – stratıgrafıaá (qabatty shógindi jáne výlkanogendik jynystardyń salystyrmaly geologıalyq jasyn anyqtaý, taý jynystarynyń qalyńdyǵyn bólshekteý jáne t.b. týraly geologıa bólimi) men zertteletin aýmaqtyń shekaralaryn bekitý úshin qoldanylatyn qazba jıegindegi tik qabyrǵa. 2. Etımologıasy: bort (frans. bord)-"shet, sheti". 3. Ózbek: bort (qazish) 4. Túrik: yan (kazma) 5. Aǵylshyn: board (excavation) 6. Nemis: bord (Ausgrabung) 7. Bekitilgen nusqasy: jıek, bort (2018) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń 2017 jylǵy 4 shildede № 269 qaýlysy. ... jol jıekterindegi, ıirimdi ýchaskelerdegi keptirgish ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy № 198-Vİ QRZ. ... Áýe kemeleriniń bortynda ... 10. Usynystar: defınısıaány qaraı otyryp, "jıek" termınin bekitý usynylady. | +4 |
| 4. | бровка | jal, jarqabaq (1998) | бровкаjal, jarqabaq (1998)Дефинициясы1. Jal, jarqabaq – arheologıalyq eskertkishtiń stratıgrafıaásyn jaqsyraq baqylaý úshin qaldyrylǵan kvadrattar nemese úlken qazba ýchaskeleri arasyndaǵy taza jer jolaǵy. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: chekka? 4. Túrik: kenar? 5. Aǵylshyn: edge? 6. Nemis: Rand? 7. Bekitilgen nusqasy: jarqabaq (1998), atjarys joljıegi (2022), qaırań qabaqshasy (2024) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Investısıalar jáne damý mınıstriniń Qurylys jáne turǵyn úı komýnaldyq sharýashylyq isteri komıteti tóraǵasynyń 2018 jylǵy 20 sáýirdegi № 88-nq buıryǵy. ... qulama jarqabaqtyń turaqsyz úıindileri ... 10. Usynystar: defınısıaásyn basshylyqqa alsaq, arheologıalyq eskertkishtiń stratıgrafıaásyn jaqsyraq baqylaý úshin topyraqty jal qylyp úıgen. Olaı bolsa, osy sala boıynsha "jal" (arheologıa) dep bekitý usynylady. Mamandardyń pikiri artyq bolmaıdy. | +6 |
| 5. | вотивный топор | ǵuryptyq balta | вотивный топорǵuryptyq baltaДефинициясы1. Ǵuryptyq balta – qurbandyq zaty, ártúrli dáýirlerde jerleý quraldarynyń mańyzdy bóligi bolǵan naǵyz baltanyń kishireıtilgen kóshirmesi. Ol aqyrette qaıtys bolǵan adamdy naqty turmystyq zattarmen, myltyqtarmen nemese qarýlarmen almastyrýǵa arnalǵan. Mysaly, Adygeıa Respýblıkasynyń Ulttyq murajaıynda skıftik ań stılinde jasalǵan ǵuryptyq balta bar. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: votiv bolta 4. Túrik: adak baltası 5. Aǵylshyn: the votive axe 6. Nemis: votiv-axt 7. Bekitilgen nusqasy: ǵuryptyq-mıftik syn (2021), balta (2021) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2018 jylǵy 20 qyrkúıektegi № 469 buıryǵy. ... ǵuryptyq-turmystyq ánderi men zamanaýı ... Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2023 jylǵy 1 shildedegi № 357 buıryǵy. ... aǵash ustasynyń baltasy, kóldeneń ara ... 10. Usynystar: saraptama qorytyndysy "ǵuryptyq balta" termınin bekitýdi usynylady. | +6 |
| 6. | втульчатый наконечник стрелы | uńǵyly jebe ushy, jebeniń uńǵyly ushy | втульчатый наконечник стрелыuńǵyly jebe ushy, jebeniń uńǵyly ushyДефинициясы1. Uńǵyly jebe ushy, jebeniń uńǵyly ushy – jebeniń aǵash biligine saptamaǵa arnalǵan túbinde qýys uńǵysy bar ush túri. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: vtulkali o'q uchi 4. Túrik: darbeli ok ucu 5. Aǵylshyn: tubular arrowhead 6. Nemis: Pfeilspitze mit Buchse 7. Bekitilgen nusqasy: jebeli kran (2016), ıilý ushy (2017) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń m.a. 2022 jylǵy 30 qarashadaǵy № 919 buıryǵy. ... jebeniń ushy – jebe denesiniń bas ... Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Alqasynyń 2015 jylǵy 19 mamyrdaǵy № 55 sheshimi. ... Uńǵylyq shyǵyrlar ... 10. Usynystar: defınısıaásyn qarastyra kele, "uńǵyly jebe ushy" termınin bekitý usynylady. | +4 |
| 7. | выветренный слой | morylǵan qabat | выветренный слойmorylǵan qabatДефинициясы1. Morylǵan qabat – jel, jańbyr, kún, aıaz jáne t.b. sıaqty tabıǵı faktorlardyń uzaq ýaqyt áserine ushyraǵan topyraqtyń joǵary qabaty. Bul qabatta kóbinese artefaktiler bolady, biraq olardy jyljytýǵa, joıýǵa nemese keıingi shógindilermen aralastyrýǵa bolady, bul olardyń kezdesýi men anyqtaýdy qıyndatady. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: ajinlangan qatlam? 4. Túrik: aşınmış tabaka / hava etkili tabaka 5. Aǵylshyn: weathered layer 6. Nemis: verwitterte Schicht 7. Bekitilgen nusqasy: mádenı qabat (2019) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy № 35-Vİ QRZ. ... Buzylǵan glıkol ... Qazaqstan Respýblıkasy Investısıalar jáne damý mınıstrligi Avtomobıl joldary komıteti Tóraǵasynyń 2018 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy № 121 buıryǵy. ... toqtatatyn qabattardy salý úshin ázirlendi ... 10. Usynystar: saraptama qorytyndysy sáýlet jáne qurylys salasynda qoldanystaǵy (morylǵan bıtým) termındi eskere otyryp, "morylǵan qabat" termınin bekitýdi usynady. | +8 |
| 8. | галечная индустрия | malta tas ındýstrıaásy, malta tas ónerkásibi | галечная индустрияmalta tas ındýstrıaásy, malta tas ónerkásibiДефинициясы1. Malta tas ındýstrıaásy – erte paleolıt dáýirine tán tas ónerkásibiniń ejelgi túrleriniń birin bildiretin arheologıalyq termın (Oldývaı dáýiri). Ol maltatastardy qural-saımandar jasaý úshin daıyndama retinde paıdalanýǵa negizdelgen. 2. Etımologıasy: ındýstrıaá (lat. industrial) - "eńbekqorlyq, yntalaný, yqylastylyq". 3. Ózbek: tosh sanoati 4. Túrik: çakıl endüstrisi 5. Aǵylshyn: pebble industry 6. Nemis: kies-Industrie 7. Bekitilgen nusqasy: mádenıet ındýstrıaásy (2018) 8. Qoldaný salasy: Tarıh 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Investısıalar jáne damý mınıstriniń 2017 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy № 890 buıryǵy. ... Qıyrshyqtasqa, maltatasqa, qumǵa jasandy jáne tabıǵı keýekti ... Qazaqstan Respýblıkasy Indýstrıaá jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstriniń 2023 jylǵy 28 sáýirdegi № 306 buıryǵy. ... ekonomıkalyq nemese ındýstrıaályq aımaqtyń basqarýshy ... 10. Usynystar: arheologıa termıni retinde zańnamalyq qujatta kezdespedi. Defınısıaásyn negizge ala otyryp, "malta tas ónerkásibi" termınin bekitý usynylady. | +4 |
| 9. | городище | qalashyq, kóne qala, eski qala orny, kóne qalashyq | городищеqalashyq, kóne qala, eski qala orny, kóne qalashyqДефинициясы1. Qalashyq, kóne qala, eski qala orny – buryn bolǵan bekinisti qonys nemese aýmaq. Ol ádette qorǵanysqa qyzmet etetin dýaldarmen, topyraq jaldarymen qorshalǵan. Qalashyqtar qalalarmen, qulyptarmen, qasıetti oryndarmen nemese feodaldyq úılermen baılanysty bolýy múmkin. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: shaharcha 4. Túrik: kalıntı 5. Aǵylshyn: hillfort 6. Nemis: Fundplatz 7. Bekitilgen nusqasy: qalashyq (tarıh) (1971), tank atys qalashyǵy (2021) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy 2001 jylǵy 25 tamyz N 1103. ... kóne qala Otyrardy saqtaý ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 288-Vİ QRZ. ... turaqtar, qalashyqtar, kóne kesenderdiń, qonystardyń, bekinisterdiń ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 10 mamyrdaǵy № 76 Jarlyǵy. ... mádenı ıgilik bolyp tabylatyn sırek qoljazbalardyń, kóne kitaptardyń ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1995 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy N 2708 zań kúshi bar Jarlyǵy. ... kúzet úı-jaılaryn, áskerı qalashyqtar salyp ... 10. Usynystar: aýdarmalardy, bekitilgen termınderdi, zańnamalyq qujattardaǵy qoldanysty qarastyra kele, "gorodıshe - kóne qala" nemese "gorodıshe - kóne qalashyq" termınin bekitý usynylady. | +6 |
| 10. | грабительский лаз | tonaýshylar izi, tonaý tesigi, tonaýǵa qazylǵan tesik, qazylǵan jasyryn jol, tonaýshylyq qazba | грабительский лазtonaýshylar izi, tonaý tesigi, tonaýǵa qazylǵan tesik, qazylǵan jasyryn jol, tonaýshylyq qazbaДефинициясы1. Tonaýshylar izi, tonaý tesigi, tonaýǵa qazylǵan tesik, qazylǵan jasyryn jol – baǵaly zattardy alyp qoıý úshin jerleý ornyna, qorǵanǵa nemese ózge de arheologıalyq qurylysqa zańsyz ený maqsatynda qazylǵan ruqsatsyz qazba. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: yirtqich qazishmalar 4. Túrik: yağmacı tüneli / izinsiz kazı girişi 5. Aǵylshyn: looter’s tunnel / illegal excavation hole 6. Nemis: Raubgräbertunnel / illegales Grabungsloch 7. Bekitilgen nusqasy: tonaýshy (2016) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksi 2014 jylǵy 3 shildedegi № 226-V QRZ. ... ulttyq múlikti joıý nemese tonaý ... Aqtóbe oblysy ákimdiginiń 2024 jylǵy 19 naýryzdaǵy № 66 qaýlysy. ... dıametri 4 metr bolatyn tonaý shuńqyry ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 30 qyrkúıektegi № 1009 qaýlysy. ... Shaıqas dalasynda ólgender men jaralanǵandardyń zattaryn urlaý (tonaý) ... 10. Usynystar: usynýshy tarap birneshe termın nusqalaryn bergen. Al zańnamalyq qujatta "tonaý shuńqyry" degen termın qoldanylǵan. Termın defınısıaásyn zerdeleı kele, "tonaýshylyq qazba" dep bekitý usynylady. Mamandardyń talqylap, pikir aıtýy artyq bolmaıdy. | 0 |
| 11. | грот | úńgir | гротúńgirДефинициясы1. Úńgir – tabıǵı nemese jasandy túrde paıda bolǵan shaǵyn úńgir, qýys, kóbine jartastyń ishinde ornalasqan. Úńgirdi adamdar pana retinde qoldanǵan, ejelgi mádenı qabattar tabylǵan. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: g'or 4. Túrik: mağara 5. Aǵylshyn: cave 6. Nemis: Höhle 7. Bekitilgen nusqasy: úńgir týrızmi (2019), úńgirli gemangıoma (2017) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Jambyl oblysy ákimdiginiń 2020 jylǵy 1 shildedegi № 148 qaýlysy. ... Yntaly úńgiri ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 1999 jylǵy 15 naýryzdaǵy N 349-I Zańy. ... múmkin ken qazý oryndary, tabıǵı úńgirler, basqa da ǵımarattar ... Qazaqstan Respýblıkasy Týrızm jáne sport mınıstriniń 2025 jylǵy 28 naýryzdaǵy № 41 buıryǵy. ... Túrkistan oblysynyń "Aqmeshit" úńgiri ... 10. Usynystar: usynylǵan termındi jan-jaqty qarastyra kele, saraptama qorytyndysy "úńgir" termınin bekitýdi usynady. | -4 |
| 12. | грунтовый могильник | grýnttyq qorym, topyraq qorym | грунтовый могильникgrýnttyq qorym, topyraq qorymДефинициясы1. Topyraq qorymy – qorǵandy úıindilersiz topyraqqa ornalastyrylǵan jerleý oryndarynan turatyn zırat. Jerleý ádette qarapaıym qabir shuńqyrlarynda bolǵan. 2. Etımologıasy: qorym (nem. Grund) – "topyraq, negiz". 3. Ózbek: er osti qabristoni 4. Túrik: toprak mezar alanı 5. Aǵylshyn: an underground burial ground 6. Nemis: Erdfriedhof 7. Bekitilgen nusqasy: ashyq topyraq (2022) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qaraǵandy oblysynyń ákimdiginiń 2025 jylǵy 8 sáýirdegi № 21/05 qaýlysy. ... Sherýbaı qorymy, erte temir dáýiri ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 17 qańtardaǵy № 165-V QRZ. ... «mal qorymdaryn» degen sózder ... Aqmola oblysy ákimdiginiń 2020 jylǵy 28 shildedegi № A-8/377 qaýlysy. ... Amangeldi II qorymy ... 10. Usynystar: eger qorymnyń birneshe túri bar bolsa, onda "topyraq qorym" dep bekitýge bolady. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda saraptama qorytyndysy zańnamalyq qujattardy negizge alyp, "qorym" dep qana alyp bekitýdi usynady. Mamandardyń talqylaýy kerek. | +3 |
| 13. | дневная поверхность | kúndizgi jer beti, qazirgi jer beti, ashyq jer beti | дневная поверхностьkúndizgi jer beti, qazirgi jer beti, ashyq jer betiДефинициясы1. Kúndizgi jer beti – arheologıalyq jumystardy júrgizý kezinde bekitilgen jer betiniń qazirgi (nemese qazba bastalǵanǵa deıingi sońǵy) kókjıegi. Arheologıalyq nysandar men stratıgrafıaályq qabattardyń paıda bolý tereńdigin ólsheý úshin bastapqy núkte retinde qoldanylady. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: kunduzgi sirt 4. Túrik: gündüz yüzeyi 5. Aǵylshyn: daytime surface 6. Nemis: Tagesoberfläche 7. Bekitilgen nusqasy: alty kúndik jumys aptasy (eńbek j/e hal. áleým. qorǵ.) (2005), betki; ústi; bet (2021) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Sáýlet jáne qurylys 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 1999 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy N 1930 Qaýlysy. ... Jerasty jáne ashyq ken jumystarynda ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2009 jylǵy 17 aqpandaǵy N 172 Qaýlysy. ... jer betinde qatty kúıde bolatyn tabıǵı mıneraldyq túzilimder ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2022 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 130-VII QRZ. ... jer paıdalanýshylarǵa berý týraly shart ... 10. Usynystar: usynýshy taraptan berilgen nusqalar orys tilinde berilgen "dnevnaıa poverhnost termınine balama retinde alynǵan. Defınısıaásyna nazar aýdarsaq, arheologıalyq qazba jumystaryndaǵy qazirgi jer beti jaıynda sóz bolyp tur. Sol sebepti "qazirgi jer beti" termınin bekitýge usynǵan bolar edik. Mamandarmen talqylaý kerek. | -3 |
| 14. | древняя поверхность | ejelgi jer beti | древняя поверхностьejelgi jer betiДефинициясы1. Ejelgi jer beti – ejelgi kezeńge jatatyn jerdiń bastapqy betki qabaty, ejelgi geologıalyq kezeńderde paıda bolǵan jer qyrtysynyń turaqty kontınentaldy bóligin bildiretin geologıalyq túsinik. Ol artefaktiler ornalasqan stratıgrafıaályq konteksti anyqtaýda mańyzdy. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: yerning qadimgi yuzasi 4. Túrik: dünyanın antik yüzeyi 5. Aǵylshyn: ancient Earth surface 6. Nemis: die alte Oberfläche der Erde 7. Bekitilgen nusqasy: ejelgi (tar.) (1971), jer betiniń radıaktıvti lastanýy (2022) 8. Qoldaný salasy: Tarıh, Geologıa, geodezıaá jáne geografıa, Mádenıet jáne óner 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 288-Vİ QRZ. ... ejelgi eldi mekenderdiń tarıhı ... Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2023 jylǵy 22 aqpandaǵy № 75 buıryǵy. ... jer betinde paıda bolǵan, mıneraldyq ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2018 jylǵy 29 qyrkúıektegi № 762 Jarlyǵy. ... ejelgi eskertkishteri men Beket Ata mazarynyń ... 10. Usynystar: aýdarmalardy, bekitilgen termın tirkesiniń syńarlaryn qarastyra kele, "ejelgi jer beti" termınin bekitý usynylady. | +2 |
| 15. | дротик | dart, naıza, naızasha | дротикdart, naıza, naızashaДефинициясы1. Dart, naıza, naızasha – uzyn bilikten (kóbinese aǵashtan) jáne kóbinese tastan nemese metaldan jasalǵan ushtan turatyn qarý túri. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: dart 4. Túrik: cirit 5. Aǵylshyn: dart 6. Nemis: Speer 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Tarıh 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2024 jylǵy 24 maýsymdaǵy № 583 Jarlyǵy. ... Saptyń ushy naıza pishininde bolady ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 19 qyrkúıektegi 237-V QRZ. ... aldaspandar, naızalar, súńgiler ... 10. Usynystar: defınısıaásyn, zańnamadaǵy qoldanysyn qaraı otyryp, "naıza" dep bekitken durys bolar. Naızadan kishileý, qysqalaý qarý túri eken. Biraq ony "naızasha" dep bekitý jóninde mamandarmen keńesý kerek. | +5 |
TEK TERMINKOM MÚSHELERİ ǴANA DAÝYS BERE ALADY! Respýblıkalyq termınologıa komısıasynyń (jaratylystaný-matematıka baǵyty) 2025 jylǵy 6-otyrysynda bekitiletin termınderi
| № | SALASY | TERMIN SANY | RETTİK SANY |
| 1 | Dene tárbıesi jáne sport ("Komentator sózdigi" boıynsha) | 613 | 1-613 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | VAR, повтор | beıneqaıtalaý | VAR, повторbeıneqaıtalaýДефинициясы1. Beıneqaıtalaý – oıyn kezinde aıryqsha kúmán týǵyzatyn, tóreshiler eki oıly bolatyn asa mańyzdy sátte kómekke keletin vıdeoqaıtalaý júıesi. Bul tóreshilerge vıdeo kómek júıesi, olar daýly jaǵdaılarda sheshim qabyldaýǵa kómektesedi, vıdeo qaıtalaýdy qoldanady jáne oıyn sátin ártúrli qyrynan taldaıdy. 2. Etımologıasy: beıneqaıtalaý (aǵyl. video assistant referee) 3. Ózbek: video yordamchi hakam 4. Túrik: video yardımcı hakem 5. Aǵylshyn: video assistant referee 6. Nemis: video-assistent 7. Bekitilgen nusqasy: qaıtalaý (ped.) (1971), vıdeotızer (2024), sıfrlyq vıdeo (2023) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 8 qańtardaǵy № 215-Vİ QRZ. ... kıno jáne beıne qyzmet kórsetýde ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2006 jylǵy 11 jeltoqsandaǵy N 204 Zańy ... ol fýnksıalaryn qaıtalaýǵa jol bermeıtin biryńǵaı memlekettik júıe ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2024 jylǵy 19 maýsymdaǵy № 93-VIII QRZ. ... beıneónim – moraldyq qundylyqtarǵa sáıkes kelmeıtin ... 10. Usynystar: berilgen termınniń anyqtamasyna qaraı jáne basqa tilderdegi aýdarmasyn eskere kele, "TBK (tóreshiniń beıne/vıdeo kómekshisi)" dep qysqartylǵan nusqasyn nemese ashyp jazylǵan nusqasyn alý kerek dep oılaımyz. Biraq sońǵy jyldary Termınkom "vıdeony" - "beıne" emes, "vıdeo" nusqasynda bekitkenin eskerý kerek. | +10 |
| 2. | акробатическая дорожка | akrobat jolaǵy, akrobatıkalyq jol, akrobatıkalyq jolaq | акробатическая дорожкаakrobat jolaǵy, akrobatıkalyq jol, akrobatıkalyq jolaqДефинициясы1. Akrobatıkalyq jolaq – akrobatıka, gımnastıka jáne kúrdeli sekiris elementterin oryndaýdy qajet etetin basqa da sport túrlerinde jattyǵý men jarys ótkizýge arnalǵan arnaıy sporttyq jabyn. Ol jumsaq qonýǵa múmkindik berip, sportshylardyń qımyl úılesimdiligi men tepe-teńdigin damytýyna kómektesedi. 2. Etımologıasy: akrobat (grek. akrobateo) - "aıaqtyń ushymen júrý" 3. Ózbek: akrobatik yo‘lka 4. Túrik: akrobatik yol 5. Aǵylshyn: acrobatic track 6. Nemis: Sprungbahn 7. Bekitilgen nusqasy: akrobatıkalyq etúd (2019), júgirý joly (2019), atjarys joly (2019), jolaq (2020) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń m.a. 2023 jylǵy 13 qańtardaǵy № 5 buıryǵy. ... akrobatıkalyq jolaqta sekirý ... Jambyl oblysy ákimdiginiń 2017 jylǵy 27 qarashadaǵy № 261 qaýlysy. ... akrobatıkalyq jolda sekirý ... Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2017 jylǵy 30 qazandaǵy № 290 buıryǵy. ... Akrobatıkalyq jolda sekirý ... 10. Usynystar: basqa tilderdegi aýdarmasyn qaraı kele, bektiligen termınderdi eskere otyra "akrobatıkalyq jol" nusqasyn bekitýdi usynamyz. "Jolaq" degen "polosa" sóziniń qazaqsha nusqasy retinde bekitilgen. Zańnamada da eki nusqasy qatar qoldanylyp júr. Sondyqtan "jolaq" tirkesimen alý durys emes. | +1 |
| 3. | акселерация | jyldamdatý, akselerasıa (2019) | акселерацияjyldamdatý, akselerasıa (2019)Дефинициясы1. Jyldamdatý, akselerasıa – bul sportshynyń jyldamdyǵyn qysqa merzimde, kóbinese startta nemese sońǵy údeý kezinde kúrt arttyrý prosesi. Startta: akselerasıa ońtaıly jarys jyldamdyǵyna tez jetý úshin bastapqy pozısıadan maksımaldy údeýmen shyǵýdy bildiredi. Júgirý kezinde: mysaly, qarsylasyn aınalyp ótý nemese qarqynyn arttyrý úshin sportshy serpilis úshin akselerasıany qoldana alady. 2. Etımologıasy: akselerasıa (lat. acceleratio) - "jedeldetý" 3. Ózbek: tezlash 4. Túrik: hızlanma, ivmelenme 5. Aǵylshyn: acceleration (human development) 6. Nemis: Beschleunigung 7. Bekitilgen nusqasy: akselerasıa (2017) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 24 maýsymdaǵy № 52-VII QRZ. ... akselerasıalyq baǵdarlamalar arqyly damytý ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 4 shildedegi № 174-Vİ QRZ. ... "Astana Hab" halyqaralyq tehnologıalyq parkine qatysýshylardy akselerasıalaý ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 1 sáýirde № 27-VII QRZ. ... ósý qarqynyn jyldamdatý ... 10. Usynystar: anyqtamasyn, basqa tilderdegi aýdarmasyn qaraı kele, "jyldamdatý" nusqasyn bekitýdi usynamyz. "Akselerasıa" sózi bıologıa salasyna qatysty maǵynasy men sport salasyna qatysty anyqtamasy ártúrli. Arajigin ajyratý úshin sport salasy dep jaqsha ishinde kórsetken durys bolady. | +9 |
| 4. | активная борьба | shıraq kúres, belsendi kúres, belsene kúresý | активная борьбаshıraq kúres, belsendi kúres, belsene kúresýДефинициясы1. Belsendi kúres – bul shabýylǵa basa nazar aýdara otyryp, ártúrli ádisterdi qamtıtyn jekpe-jektegi sportshylardyń is-qımyl kesheni. Kúrestiń bul túrinde qatysýshylar belsendi shabýyl áreketterin qoldana otyryp, qarsylasqa ústemdik etýge tyrysady. Belsendi kúres joǵary tehnıka men taktıkalyq daıyndyqty qajet etedi. 2. Etımologıasy: belsendi (lat. activus, actus) - "belsendi, qozǵalysqa keltirý" 3. Ózbek: aktiv kurash, faol kurash 4. Túrik: aktif mücadele 5. Aǵylshyn: active struggle 6. Nemis: aktiver Kampf 7. Bekitilgen nusqasy: bıologıalyq belsendi qospa (2021), belsendi gaz (2021), belsendi ortalyq (2024), radıoaktıvti ındıkatorlar (2024), kúres (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2020 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy № 388-VI QRZ. ... kúres jónindegi belsendi sharalar ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy N 220-IV Zańy ... Sporttaǵy dopıngke qarsy kúres týraly halyqaralyq konvensıan ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2015 jylǵy 6 sáýirdegi № 299-V QRZ ... Bıologıalyq aktıvti zattardy ... 10. Usynystar: "aktıv" sózi sońǵy jyldary bekitilgen termınderde eki nusqada da alynǵan. Bekitilgen termınderdi eskere kele, sport salasyna qatysty "belsendi kúres" nusqasyn qaldyrýdy usynamyz. | +11 |
| 5. | активный бой | shıraq urys, belsendi urys, belsendi jekpe-jek/saıys | активный бойshıraq urys, belsendi urys, belsendi jekpe-jek/saıysДефинициясы1. Shıraq urys, belsendi urys, belsendi jekpe-jek/saıys – bul sporttyq jekpe-jektiń (boks, kıkboksıń, MMA, dzúdo jáne t.b.) bir túri, onda sportshy únemi bastamashyldyq tanytyp, qarsylasqa qysym kórsetip, joǵary qarqynmen shabýyl jasap, jekpe-jektiń yrǵaǵy men tempin baqylaýda ustaıdy. 2. Etımologıasy: belsendi (lat. activus, actus) - "belsendi, qozǵalysqa keltirý" 3. Ózbek: faol jang 4. Túrik: aktif dövüş 5. Aǵylshyn: active fight 6. Nemis: aktiver Kampf 7. Bekitilgen nusqasy: janýarlar tóbelesi (2022), atysty urys (2020), qoıan-qoltyq urys (áskerı is) (1998) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2023 jylǵy 14 shildedegi № 182 buıryǵy. ... Uıymdastyrýshy - jekpe-jek boıynsha halyqaralyq federasıalar ... Túrkistan oblysy ákimdiginiń 2020 jylǵy 20 qańtardaǵy № 6 qaýlysy. ... Jekpe-jek saıysy Aýyr atletıka ... Pavlodar oblysy ákimdiginiń 2023 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy № 347/4 qaýlysy. ... Jaýyngerlik jekpe-jektiń aralas túrleri (MMA) ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, zańnamadaǵy qoldanysyn eskere kele, "belsendi jekpe-jek" nusqasyn bekitýdi qoldaımyz. | +9 |
| 6. | аллей-уп | sharyq pas | аллей-упsharyq pasДефинициясы1. Sharyq pas – basketboldaǵy shabýyldaýshy oıynnyń bir elementi. Bul ádis kezinde shabýyldaýshy komandanyń bir oıynshysy qarsylas sebetiniń baǵytyna qaraı joǵaryǵa qaraı pas beredi, al onyń komandalasy sol sátte sekirip, áýede dopty qaǵyp alyp, jerge túspeı turyp, kóbine dank (joǵarydan salý) arqyly dopty sebetke salady. Bul tásil erekshe dáldik pen úılesimdilikti talap etedi jáne kórermender úshin áserli sátterdiń biri. 2. Etımologıasy: pas (fr. passer) - "barý" 3. Ózbek: alley-oop, havoga uzatma, osma pas 4. Túrik: alley-oop, avadan pas, alçaktan smaç 5. Aǵylshyn: alley-oop 6. Nemis: alley-oop, Anspiel zum Dunking 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń 2021 jylǵy 1 maýsymdaǵy № 314 buıryǵy. ... Sharyqty, eki jyldamdyqta jáne doǵal erindi, qabyrǵasynan ıilgen ... 10. Usynystar: bul halyqaralyq sporttyq termın, kóbinese sol kúıinde paıdalanylady. Kóp jaǵdaıda bul termın aýdarylmaı, translıterasıa túrinde qoldanylady. "Sharyq" sóziniń túsindirme sózdikterde "kók, aspan" degen maǵynalary bar. Mysaly: Ol sonaý shyrqaý sharyqqa shyǵyp aldy da, parashútin jerge júz sarjan qalǵanda ashty (J.Moldaǵalıev, Aınalaıyn.), Itelgi álden ýaqytta ushyp sharyqqa shyqty (S.Begalın, Ýaqyt.). Anyqtamasyna qaraı otyra, berilgen qazaqsha balamany qoldanýǵa bolady dep sanaımyz. Dopty joǵaryǵa kótere pas berýge "sharyq pas" keledi. Zańnamada qoldanysy kezdespedi. | -3 |
| 7. | андердог | eleýsiz | андердогeleýsizДефинициясы1. Anderdog – machta nemese týrnırde jeńiske jetý múmkindigi tómen sanalatyn sportshy ne komanda. Kóbine qarsylasynan álsizdeý dep esepteletin tarap, biraq kútpegen nátıjeler kórsetýi de múmkin. 2. Etımologıasy: anderdog (aǵyl. under+dog) - "tómendegi ıt" 3. Ózbek: underdog 4. Túrik: underdog 5. Aǵylshyn: underdog 6. Nemis: Underdog 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2022 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy № 122 buıryǵy. ... eleýsiz buzýshylyqtar – tabıǵı monopolıalar jáne qoǵamdyq mańyzy bar ... Qazaqstan Respýblıkasy İshki ister mınıstriniń 2009 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy N 502 jáne Qazaqstan Respýblıkasy Ekonomıka jáne búdjettik josparlaý mınıstriniń 2010 jylǵy 17 aqpandaǵy N 69 Birlesken buıryqtary. ... eleýsiz dárejedegi táýekel toby ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 25 maýsymdaǵy № 834 Qaýlysy. ... eleýsiz sıpattaǵy ózgerister engizý quqyǵymen ... 10. Usynystar: basqa tilderdegi aýdarmasyn, defınısıaásyn eskere kele, "anderdog" sóziniń ózin qaldyrý kerek dep sanaımyz. "Eleýsiz" sózi termınniń maǵynasyn asha almaıdy. Zańnamada qoldanysy joq. | -1 |
| 8. | апелляция | qaıta qaraý, shaǵymdaný, apelásıa (2018) | апелляцияqaıta qaraý, shaǵymdaný, apelásıa (2018)Дефинициясы1. Qaıta qaraý, shaǵymdaný, apelásıa – jarystyń nátıjesi týraly tóreshiler alqasynyń sheshimin nemese sporttyq is boıynsha qabyldanǵan basqa organnyń sheshimine joǵary tóreshiler ujymyna qaıta qaratý úshin shaǵymdaný. 2. Etımologıasy: apelásıa (lat. appellatio) - "úndeý" 3. Ózbek: apellyatsiya 4. Túrik: itiraz 5. Aǵylshyn: appeal 6. Nemis: Berufung (Recht) 7. Bekitilgen nusqasy: apelásıa (2018), qaıta qaraý (zań) (2010) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 1999 jylǵy 16 shildedegi N 427 Zańy. ... apelásıalyq keńestiń qarsylyqtardy qaraý qaǵıdalaryn ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2020 jylǵy 3 shildedegi № 358-VI QRZ. ... apelásıalyq komısıasy qyzmetin júzege asyrý ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2021 jylǵy 20 naýryzdaǵy № 20-VII QRZ. ... Apelásıalyq shaǵym berilgen ... 10. Usynystar: berilgen termınniń defınısıaásyn, basqa tilderdegi aýdarmasyn, zańnamada qoldanysyn qaraı kele, "apelásıa" termıni qalýy kerek dep sanaımyz, berilgen qazaqsha eki balama "shaǵymdaný" - "objalovanıe", "qaıta qaraý (zań)" - "peresmotr" (2010) sózderine qoldanylady. | +11 |
| 9. | апперкот | túre soqqy, aperkot (2019) | апперкотtúre soqqy, aperkot (2019)Дефинициясы1. Túre soqqy, aperkot – boksta tómennen urý, ıaǵnı qarsylastyń ıek tusyna tómennen joǵary qaraı baǵyttalǵan soqqyny bildiredi. Kóbinese jaqyn araqashyqtyqta urys salǵanda qoldanylady. 2. Etımologıasy: aperkot (aǵyl. upper+cut) - "joǵarǵy+kesý" 3. Ózbek: upperkut, yuqoriga zarba 4. Túrik: aparkat 5. Aǵylshyn: uppercut 6. Nemis: Aufwärtshaken 7. Bekitilgen nusqasy: aperkot (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2008 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy N 1351 Qaýlysy. ... soqqy tolqynynyń qosarly zaqymdaý faktorlary ... Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Alqasynyń 2020 jylǵy 26 aqpandaǵy № 28 sheshimi. ... soqqy kapsúlalary ... 10. Usynystar: termınniń zańnamada qoldanysy kezdespeıdi. Basqa tilderdegi aýdarmalary ózgerissiz alynǵan. "Túre soqqy" degen usynys termınniń maǵynasyn tolyq asha alsa, alýǵa bolady. Sala mamandarymen qaraý kerek dep sanaımyz. | +11 |
| 10. | аренда игрока | jalǵa alý / jalǵa berý, oıynshyny jalǵa alý / oıynshyny jalǵa berý | аренда игрокаjalǵa alý / jalǵa berý, oıynshyny jalǵa alý / oıynshyny jalǵa berýДефинициясы1. Jalǵa alý / jalǵa berý, oıynshyny jalǵa alý / oıynshyny jalǵa berý – bul sportshynyń (mysaly, fýtbolshynyń) kelisimshartyna ıe klýbynan keıbir merzimge basqa klýbqa ýaqytsha aýysýyn bildiretin kelisim. Ol transferlik tereze kezinde de, odan tys ýaqytta da júzege asyrylýy múmkin. Kelisim merzimi – aldyn ala belgilenedi, jáne ártúrli bolýy múmkin: bir machtan birneshe jylǵa deıin. 2. Etımologıasy: jalǵa alý (lat. arrendare) - "jalǵa berý" 3. Ózbek: ijara (sport) 4. Túrik: kiralama (spor) 5. Aǵylshyn: loan, player loan 6. Nemis: spieler mieten 7. Bekitilgen nusqasy: jaldaý (jalǵa alý/berý) (2020), qosymshalardy jalǵa alý/berý (2023), qosalqy oıynshy (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2013 jylǵy 4 shildedegi № 131-V Zańy ... «Múliktik», «jalǵa alý», «múliktik jaldaý ... Jetisý oblysy Kerbulaq aýdany ákimdiginiń 2024 jylǵy 5 shildedegi № 202 sheshimi ... Tabıǵı ólsheýler júrgizý úshin arendatorlary ... Almaty oblysy ákimdiginiń 2008 jylǵy 8 qazandaǵy N 187 qaýlysy. ... múlikti jalǵa (arendaǵa) berý ... 10. Usynystar: berilgen anyqtamany, zańnamada qoldanysyn, basqa tilderdegi aýdarmalaryn, bekitilgen termınderdi eskere otyra, "oıynshyny jalǵa alý / berý" nusqasyn bekitken durys dep sanaımyz. | -5 |
| 11. | атака сзади (футбол) | tý syrtynan shabýyldaý, syrtynan shabýyldaý | атака сзади (футбол)tý syrtynan shabýyldaý, syrtynan shabýyldaýДефинициясы1. Tý syrtynan shabýyldaý, syrtynan shabýyldaý – bul oıynshy osal kúıdegi qarsylasyn artqy jaǵynan uryp-soǵý nemese soqqyǵa jyǵý erejelerin buzý. Bul sportqa tán emes minez-qulyq jáne aıyp dobymen jazalanady, al keıbir jaǵdaılarda oıynnan shyǵarylady. 2. Etımologıasy: shabýyl (eski fr. attaquer) - "bekitý" 3. Ózbek: orqadan hujum 4. Túrik: arkadan hücum 5. Aǵylshyn: rear attack 6. Nemis: angriff von hinten 7. Bekitilgen nusqasy: shabýyl (2020), arttan iliný (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 13 mamyrdaǵy № 256-Vİ QRZ. ... shabýyldaýdy ımıtasıaálaýdy ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 9 qarashadaǵy 490-IV Zańy ... sondaı-aq tutqıyldan shabýyldaý saldarynan ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2022 jylǵy 23 qyrkúıektegi № 734 qaýlysy ... Desanttyq-shabýyldaý ... 10. Usynystar: zańnamada qoldanysyn, bekitilgen termınderdi eskere kele, termınniń yqshamdylyǵyn saqtaý úshin "syrtynan shabýyldaý" nusqasyn qoldaımyz. | +11 |
| 12. | атакующий подбор | qaıyrma talas | атакующий подборqaıyrma talasДефинициясы1. Qaıyrma talas – bul komanda shabýyl jasap jatqanda dop sebetke túspeı keri qaıtsa (ıaǵnı, múlt ketse), sol dopty qaıta qaǵyp alyp, shabýyldy jalǵastyrý. Muny qarsylas emes, shabýyldap jatqan komanda jasaıdy. Shabýyl kezindegi dopty qaıta alý. 2. Etımologıasy: ataka (fr. attaque) - "shabýyl" 3. Ózbek: hujumiy ribaund 4. Túrik: hücum ribaundu 5. Aǵylshyn: offensive rebound 6. Nemis: Offensiv-Rebound 7. Bekitilgen nusqasy: shabýyl (2020) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2012 jylǵy 14 qyrkúıektegi № 25-02/457 Buıryǵy. ... qaıyrma qarakól jaǵaly, árbir qatarda ... Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 20 qazandaǵy № 166 Jarlyǵy. ... Qondyrmaly qaıyrma jaǵaly ... 10. Usynystar: sport salasynyń sózdikterinde "atakýıýshıı" tirkesimen kelgen sózderdi "shabýyldaýshy" dep beredi. Termınniń anyqtamasyna úńilsek, "qaıyrma talas" balamasyn alýǵa bolady, sala mamandarymen talqylap qabyldaý kerek. | -5 |
| 13. | атрибут | tólsıpat | атрибутtólsıpatДефинициясы1. Tólsıpat – bir nárseni ereksheleıtin belgi. Bul oıynshyǵa nemese oıynǵa tán erekshe sıpattama, qasıet nemese qural degendi bildiredi. Fýtbol oıynynda doptan bastap, soǵylǵan golǵa deıin oıyn atrıbýttary bolyp sanalady. 2. Etımologıasy: atrıbýt (lat. attributio) - "berý" 3. Ózbek: atribut 4. Túrik: öznitelik 5. Aǵylshyn: Attribute 6. Nemis: Attribut 7. Bekitilgen nusqasy: atrıbýt (2018), tólsıpat (aqparattyq tehnologıa) (2006) 8. Qoldaný salasy: Statısıka, standarttaý jáne zıatkerlik menshik, Dene tárbıesi jáne sport, Fılosofıa jáne saıasattaný, Pedagogıka jáne psıhologıa, Informatıka jáne esepteýish tehnıka, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2024 jylǵy 2 aqpandaǵy № 58-VIII QRZ ... menshiktiń negizgi atrıbýttarynan aıtarlyqtaı aıyrady ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2024 jylǵy 4 jeltoqsandaǵy № 141-VIII QRZ ... aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn sáıkestendirýdi júrgizýge arnalǵan quraldardy (buıymdardy) jáne atrıbýttardy satyp alýǵa ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2012 jylǵy 20 sáýirdegi № 11-V Zańy ... belgileri men atrıbýttar ... 10. Usynystar: berilgen termınniń defınısıaásyna qarasaq, "tólsıpat" uǵymy maǵynasyn ashpaıdy. İs júrgizý salasynda ǵana "tólsıpat" dep 2006 jyly bekitilgen eken. Zańnama qujattarynda da "atrıbýt" dep qoldanylady. Sondyqtan 2018 jyly bekitilgen nusqasynda qaldyryp, termındi qaraýdan alyp tastaǵan durys dep sanaımyz. | -3 |
| 14. | аут | syrt, aýt (2019) | аутsyrt, aýt (2019)Дефинициясы1. Syrt, aýt – doptyń, shaıbanyń oıyn alańynan tys shyǵyp ketýi; boks alańynda referıdiń urysty nokaýtpen aıaqtaýdy toqtatýy týraly bergen komandasy. 2. Etımologıasy: aýt (aǵyl. out) - "tys" 3. Ózbek: chiqish, aut 4. Túrik: hariç, mola, çıkış 5. Aǵylshyn: out 6. Nemis: Out 7. Bekitilgen nusqasy: aýt (2019) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Eýrazıalyq ekonomıkalyq komısıa Alqasynyń 2016 jylǵy 7 maýsymdaǵy № 64 sheshimi. ... "stempıng aýt" júrgizilgen el aýmaǵynda ... 10. Usynystar: basqa tilderdegi aýdarmasyn eskere kele, 2019 jyly bekitilgen "aýt" nusqasy qalýy kerek dep sanaımyz. | +7 |
| 15. | бандаж | jumsaýyt, bandaj (2021) | бандажjumsaýyt, bandaj (2021)Дефинициясы1. Jumsaýyt, bandaj – deneniń jeke bólikterin qajetti qalypta saqtaýǵa arnalǵan, myqtap kıilip turatyn tańǵysh. 2. Etımologıasy: bandaj (fr. bandage) - "tańǵysh, bınt" 3. Ózbek: bandaj 4. Túrik: bandaj 5. Aǵylshyn: bandage 6. Nemis: Verband 7. Bekitilgen nusqasy: bandaj (2021), bandaj, beltartpa (2019), beltartpa (med.) (2005) 8. Qoldaný salasy: Kólik jáne qatynas joldary, Dene tárbıesi jáne sport, Energetıka, Medısına, Mehanıka jáne mashınataný, Mashınajasaý, Sáýlet jáne qurylys 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 9 qańtardaǵy № 152-VIII QRZ. ... Baldaqtardy, hırýrgıalyq beldikterdi jáne bandajdardy qosa alǵanda ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 2 shildedegi № 166-Vİ QRZ. ... bekitý quraldaryna (gıps, bandaj) jumsalatyn shyǵystardy qosa alǵanda ... Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstriniń m.a. 2022 jylǵy 21 qyrkúıektegi № 273 buıryǵy. ... Jattyǵý bandajy ... 10. Usynystar: berilgen termın osy ýaqytqa deıin birneshe ret bekitilgen. Zańnamadaǵy qoldanysy – "bandaj". "Jumsaýyt" balamasyn alý týraly sala mamandarymen talqylaý kerek. | +7 |
TEK TERMINKOM MÚSHELERİ ǴANA DAÝYS BERE ALADY! Respýblıkalyq termınologıa komısıasynyń 2025 jylǵy 3-4 otyrysynda bekitiletin termınderi
| № | SALASY | TERMIN SANY | RETTİK SANY |
| 1 | 2025 jylǵy «Zań salasynyń termınderi» respýblıkalyq baıqaýynyń qorytyndysy boıynsha qazaqsha balamasy sátti dep tanylǵan termınder | 16 | 1-16 |
| 2 | Normatıvtik quqyqtyq aktilerde qoldanylatyn termınder men sóz tirkesteri | 646 | 17-672 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | банкрот | bankrot | банкротbankrotДефинициясы1. Bankrot – bul adamnyń nemese uıymnyń (mysaly, kompanıanyń) óz qaryzdaryn óteýge qabiletsiz ekenin resmı túrde moıyndaýy. 2. Etımologıasy: banca rotta (ıtal.) - "synǵan oryndyq". 3. Ózbek: bankrot 4. Túrik: iflas 5. Aǵylshyn: bankrupt 6. Nemis: bankrott gehen; insolvent sein 7. Bekitilgen nusqasy: bankrot (2018) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný, Ekonomıka jáne qarjy 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2020 jylǵy 14 shildedegi № 443 qaýlysy: ... kásipkerlerdi bankrot dep taný týraly; 2. Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstriniń 2020 jylǵy 1 sáýirdegi № 344 buıryǵy: Bankrottyqty basqarýshynyń negizgi syıaqysynyń eń tómengi ... shegi; 3. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2023 jylǵy 2 qarashadaǵy № 2 Normatıvtik qaýlysy: ... Sottardyń ... bankrottyq týraly zańnamany qoldaný praktıkasy. 10. Usynystar: baıqaýǵa qatysýshy "bankrot" sóziniń etımologıasyn jáne túrik tilindegi nusqasyn eskere kele, "quntaýsar/quntaýysar" degen nusqany usynady. Mamandardyń talqylaýyna usynamyz. | +11 |
| 2. | брокер | deldal | брокерdeldalДефинициясы1. Broker – satýshy men satyp alýshy arasynda (qor, taýar, valúta bırjalarynda), saqtandyrýshy men saqtanýshy (saqtandyrý brokeri), keme ıesi men jaldaýshy arasynda deldaldyq fýnksıalardy júzege asyratyn zańdy tulǵa. 2. Etımologıasy: brocour (ej,aǵylsh.), broker (aǵylsh.) - "usaq saýdager"; deldal. 3. Ózbek: broker 4. Túrik: komisyoncu 5. Aǵylshyn: broker 6. Nemis: Makler 7. Bekitilgen nusqasy: deldal (ekon.) (1993), saqtandyrý deldaly (2006), brokerlik keńse (2016), brokerdiń ústeme baǵasy (2017), broker (2018), deldal (1992) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný, Ekonomıka jáne qarjy 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki Basqarmasynyń 2018 jylǵy 29 qazandaǵy № 270 qaýlysy: Saqtandyrý brokeriniń jarǵylyq ... kapıtalynyń eń tómengi mólsheri ...; 2. Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Basqarmasynyń 2022 jylǵy 20 qazandaǵy № 75 qaýlysy: Baǵaly qaǵazdar naryǵynda brokerlik jáne (nemese) dılerlik qyzmetti júzege asyratyn ...; 3. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki Basqarmasynyń 2019 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy № 275 qaýlysy: ... saqtandyrý brokeri eseptiliginiń tizbesi. 10. Usynystar: "broker" termıni jeke jáne tirkesti termınder quramynda 10 shaqty ret bekitilgen. Alaıda zańnamadaǵy qoldanysynda "broker" sózi kezdesedi. Túrik tilinde brokerdiń qyzmeti komısıalyq shartqa negizdeletindigine basa mán berilgendikten, "komisyoncu" degen termın qalyptasqan. Al qazaq tilindegi "deldal" sózi taraptar arasyndaǵy mámileni de, sol arqyly paıda tabýdy (ıaǵnı komısıa alý) tolyq óteı alatyndyqtan, "deldal" termınin túbegeıli ornyqtyrý usynylady. | -3 |
| 3. | верификация | rastamalyq tekserý, tekserip rastaý, naqtylap rastaý | верификацияrastamalyq tekserý, tekserip rastaý, naqtylap rastaýДефинициясы1. Verıfıkasıaá – baqylanatyn obektilermen, sensorlyq málimettermen salystyrýǵa jáne tájirıbe arqyly bir nárseniń senimdiligin anyqtaýǵa negizdelgen teorıalyq paıymdaýlardyń aqıqattyǵyn rastaý jáne dáleldeý ádisi. 2. Etımologıasy: verus (lat.) - "shyn, naqty"; facere (lat.) - "isteý". 3. Ózbek: tekshirish 4. Túrik: doğrulama 5. Aǵylshyn: verification 6. Nemis: Überprüfung 7. Bekitilgen nusqasy: verıfıkasıaálanǵan (2017), verıfıkasıaá (2018), verıfıkattaý (2018), verıfıkasıaálaný qaǵıdaty (2019), formaldi verıfıkasıaá (2021) 8. Qoldaný salasy: Ádebıet jáne lıngvısıka, Zańtaný, Informatıka jáne esepteýish tehnıka, Ekonomıka jáne qarjy, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa, geologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń 2022 jylǵy 14 qańtardaǵy № 12 buıryǵy: ... verıfıkasıaálaýdy júrgizý qaǵıdalaryn bekitý ...; 2. Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstriniń m.a. 2023 jylǵy 20 qazandaǵy № 749 jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Sıfrlyq damý, ınovasıalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstriniń 2023 jylǵy 23 qazandaǵy № 497/NQ birlesken buıryǵy: ... verıfıkasıaány qoldana otyryp ...; 3. Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Basqarmasynyń 2022 jylǵy 20 qazandaǵy № 76 qaýlysy: ... taldaý júrgizý (verıfıkasıaá) úshin uıymdardy aıqyndaý ... 10. Usynystar: termınniń qazaqsha nusqasy buryn usynylmaǵan, ári bekitilmegen. Baıqaýǵa qatysýshy "rastamalyq tekserý" degen nusqa usynady. Ózbek jáne túrik tilderindegi nusqalaryn eskere kelgende, termındi tól tilimizge beıimdeýge bolatyndyǵyn ańǵaramyz. Zańnamada "taldaý júrgizý" tirkesin jaqshada "verıfıkasıaálaý" dep kórsetken. Osylardy eskere kele, "tekserip rastaý" nemese etımologıasyn eskere otyryp, "naqtylap rastaý" degen nusqany usynamyz. | -6 |
| 4. | завещание с условием | shartty ósıet | завещание с условиемshartty ósıetДефинициясы1. Shartty ósıet – ósıet qaldyrýshy belgili bir shart qoıatyn ósıet túri. 2. Etımologıasy: ósıet (túrik. ýasıet, pars. ýasıaát) – talap-tilek. 3. Ózbek: shartli iroda 4. Túrik: şartlı irade 5. Aǵylshyn: conditional will 6. Nemis: Testament mit Bedingung 7. Bekitilgen nusqasy: qupıa ósıet (2016), shart (2020), jetkilikti shart (2023) 8. Qoldaný salasy: Kólik jáne qatynas joldary, Fızıka jáne astronomıa, Mehanıka jáne mashınataný, Matematıka, Informatıka jáne esepteýish tehnıka 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 14 qazandaǵy № 240-V QRZ. ... sharttyń zańdarǵa qaıshy kelmeıtin kez kelgen jaǵdaılaryn ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 1997 jylǵy 14 shildedegi N 155-I Zańy. ... ósıetterdiń dýblıkattary men kóshirmeleri ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2019 jylǵy 21 qańtardaǵy № 217-Vİ QRZ. ... Qupıa ósıet jasaǵan adamnyń qaıtys bolýy ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "shartty ósıet" termınin bekitý usynylady. | -10 |
| 5. | запасной судья | qosalqy tóreshi | запасной судьяqosalqy tóreshiДефинициясы1. Qosalqy tóreshi – negizgi tóreshi bolmaǵan, aýyrǵan, múddeler qaqtyǵysy bolǵan nemese is boıynsha óz mindetterin atqara almaǵan jaǵdaıda ony aýystyrý úshin taǵaıyndalatyn tóreshi. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: zaxiradagi sudya 4. Túrik: yedek hâkim 5. Aǵylshyn: substitute judge 6. Nemis: Ersatzrichter 7. Bekitilgen nusqasy: qosalqy oıynshy (2019), tóreshi (2020) 8. Qoldaný salasy: Dene tárbıesi jáne sport, Zańtaný, Tarıh, İs júrgizý jáne muraǵat isi 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2025 jylǵy 13 tamyzdaǵy № 611 qaýlysy. ... "qosalqy bólshekter" qozǵaltqyshtardy ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 7 shildedegi N 171-IV Zańy. ... Qosalqy merdigerlerine qatysty ... Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2014 jylǵy 15 qazandaǵy № 242-V QRZ. ... Árbir Tarap bir tóreshi taǵaıyndaýǵa tıis ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2018 jylǵy 4 maýsymdaǵy № 314 qaýlysy. ... Tóreshilerdiń sany – bireý ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "qosalqy tóreshi" termınin bekitý usynylady. | +3 |
| 6. | иммунитет | quqyqtyq qorǵanysh | иммунитетquqyqtyq qorǵanyshДефинициясы1. Quqyqtyq qorǵanysh – belgili bir tulǵanyń (mysaly, depýtattyń, dıplomattyń, sýdıanyń, t.b.) quqyqtyq jaýapkershilikten, izdeýden, sotqa tartýdan bosatylýy, ıaǵnı quqyqtyq qorǵanysh mártebesi. 2. Etımologıasy: ımýnıtet (lat. immunis) – «bosatylǵan, erikti» 3. Ózbek: immunitet 4. Túrik: dokunulmazlık 5. Aǵylshyn: immunity 6. Nemis: Immunität 7. Bekitilgen nusqasy: ımýnıtet (2021) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2025 jylǵy 15 tamyzdaǵy № 323 buıryǵy. ... normatıvtik quqyqtyq aktileriniń tiziliminde ... Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2025 jylǵy 29 mamyrdaǵy № 209 buıryǵy. ... Azamattyq qorǵanystyń qorǵanysh qurylystaryn ... 10. Usynystar: saraptama qorytyndysy «quqyqtyq qorǵanysh» nemese «quqyqtyq artyqshylyq» nusqalarynyń birin bekitýge usynady. | -5 |
| 7. | контрафакт | jalǵan ónim, zańsyz kóshirme | контрафактjalǵan ónim, zańsyz kóshirmeДефинициясы1. Jalǵan ónim – avtorlyq quqyqty nemese sabaqtas quqyqtardy, saýda belgilerin, patentterdi nemese basqa zıatkerlik menshikti buzatyn jalǵan nemese zańsyz óndirilgen ónimder. 2. Etımologıasy: fakt (lat. factum) – áreket, jaǵdaı 3. Ózbek: noqonuniy nusxa 4. Túrik: yasadışı kopya 5. Aǵylshyn: counterfeit 6. Nemis: Fälschung 7. Bekitilgen nusqasy: kontrafaktilik (2016), jalań fakti (2019), kontrqalalaný (2025), jalǵan qalalaný (2025) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný, Tarıh 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy № 199-Vİ QRZ. ... zańsyz basyp alýǵa qarsy kúres týraly ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2010 jylǵy 17 qarashadaǵy № 1211 Qaýlysy. ... memleketterden kelgen zańsyz eńbek kóshi-qonyna ... Qazaqstan Respýblıkasynyń 2007 jylǵy 21 shildedegi N 301 Zańy. ... jalǵan tamaq ónimderi ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2016 jylǵy 26 qazandaǵy № 625 qaýlysy. ... Kontrafaktili ónimdi óndirýge ... 10. Usynystar: termınge berilgen anyqtama mazmunyna sáıkes, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "jalǵan ónim" termınin bekitý usynylady. | -4 |
| 8. | медиация | bitimgershilik | медиацияbitimgershilikДефинициясы1. Bitimgershilik – taraptardyń erikti kelisimi boıynsha júzege asyrylatyn, olardyń ózara qolaıly sheshimge qol jetkizýi maqsatynda medıatordyń járdemdesýimen taraptar arasyndaǵy daýdy retteý rásimi. 2. Etımologıasy: medıasıaá (lat. mediare) – "deldal bolý" 3. Ózbek: vositachilik, yarashtirish 4. Túrik: arabuluculuk, aracılık 5. Aǵylshyn: mediation 6. Nemis: Mediation 7. Bekitilgen nusqasy: medıasıaá (2017), bitimgershilik (is júrgizý) (1995), bitimgerlik (2024) 8. Qoldaný salasy: Fılosofıa jáne saıasattaný, Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2008 jylǵy 24 qazandaǵy N 73-IV Zańy. ... bitimgershilik qyzmeti ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2000 jylǵy 23 maýsym N 59-II ... bitimgershilik kúshter ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2018 jylǵy 29 qazandaǵy № 188-Vİ QRZ. ... qazaqstandyq bitimgershilik kontıngentti ... 4) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 28 qańtardaǵy № 401-IV Zańy. ... medıasıaány uıymdastyrý ... 5) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2022 jylǵy 25 sáýirdegi № 116-VII QRZ. ... medıasıaá nátıjesinde ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "bitimgershilik" termınin bekitý usynylady. | -7 |
| 9. | моральный вред | rýhanı zıan, psıhologıalyq zalal, ahlaqı zıan, moraldyq zıan (2016) | моральный вредrýhanı zıan, psıhologıalyq zalal, ahlaqı zıan, moraldyq zıan (2016)Дефинициясы1. Rýhanı zıan, psıhologıalyq zalal – tulǵanyń ómirine, densaýlyǵyna, ar-namysyna, qadir-qasıetine, iskerlik bedeline nemese jeke múliktik emes quqyqtaryna zańsyz áreketter nemese áreketsizdikter arqyly keltirilgen jaǵymsyz psıhıkalyq, fızıkalyq jáne emosıalyq saldarlardyń jıyntyǵy. Bul zıan materıaldyq shyǵynmen ólshenbeıdi, biraq ony óteý úshin kináli taraptan aqshalaı ótemaqy talap etilýi múmkin. 2. Etımologıasy: moral (lat. mores) – "jalpy qabyldanǵan dástúrler" 3. Ózbek: ma’naviy zarar, ruhiy zarar 4. Túrik: ahlaki zarar, manevi zarar 5. Aǵylshyn: moral harm 6. Nemis: moralischer Schaden 7. Bekitilgen nusqasy: moraldyq zıan (2016), zıan (2021) 8. Qoldaný salasy: Pedagogıka jáne psıhologıa, Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2020 jylǵy 25 maýsymdaǵy № 346-VI QRZ. ... moraldyq zıandy óteý ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 8 sáýirdegi № 489-V QRZ ... moraldyq zıannyń ... 10. Usynystar: kóńil men rýhtyń jaǵdaılaryn jáne isterin zertteıtin ilimge «Ahlaq ilimi» delinedi. Termınniń maǵynasyna qaraıtyn bolsaq, kóńil men rýhqa zıan keltiriletin zardap jóninde aıtylǵan. Soǵan súıene otyryp, túrik tiliniń aýdarmasyna qaraı "ahlaqı zıan" termınin bekitýdi usynamyz. | -6 |
| 10. | предмет иска | talap nysanasy | предмет искаtalap nysanasyДефинициясы1. Talap nysanasy – azamattyq nemese ákimshilik sot isin júrgizý barysynda talapkerdiń sottan talap etetin quqyqtyq qorǵaýdyń nemese sheshimniń materıaldyq-quqyqtyq máni, ıaǵnı daýdyń negizgi obektisi nemese talapkerdiń quqyǵyna qatysty talap etiletin naqty áreket (mysaly, múlikti taný, kelisimshartty buzý, shyǵyndy óteý). 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: da’vo predmeti 4. Túrik: dava konusu 5. Aǵylshyn: subject of action, subject of lawsuit 6. Nemis: klagegegenstand 7. Bekitilgen nusqasy: zat, pán (2020), nysana, pán (fılos.) (2010) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Sý resýrstary jáne ırrıgasıaá mınıstriniń 2025 jylǵy 9 maýsymdaǵy № 118-NQ buıryǵy. ... lızıń nysanasyn ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Tótenshe jaǵdaılar mınıstriniń 2025 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 254 buıryǵy ... lızıńi shartynyń talaptary ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 18 shildedegi № 215-VIII QRZ ... qarjy lızıńi nysanasyn ... 10. Usynystar: salalyq sózdikterde "talap páni" degen nusqa berilgen, biraq ol alynyp otyrǵan termınniń maǵynasyn asha almaıdy. Bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "talap nysanasy" termınin bekitý usynylady. | -5 |
| 11. | преднамеренное банкротство | qasaqana bankrottyq; qasaqana bankrot qylý | преднамеренное банкротствоqasaqana bankrottyq; qasaqana bankrot qylýДефинициясы1. Qasaqana bankrottyq; qasaqana bankrot qylý – qaryzdardy óteýden jaltarý maqsatynda boryshkerdiń múlkin, qarjy qarajatyn nemese ózge de aktıvterin ádeıi jasyrý, ysyrap etý nemese jalǵan mámileler jasaý arqyly tólem qabiletsizdigi jaǵdaıyn qoldan týdyratyn quqyqqa qarsy is-áreket. 2. Etımologıasy: bankrottyq (ıtal. banca rotta) – "synǵan oryndyq" 3. Ózbek: qasddan bankrotlik 4. Túrik: kasıtlı iflas 5. Aǵylshyn: premeditated bankruptcy 6. Nemis: betrügerischer Bankrott 7. Bekitilgen nusqasy: ádeıi bankrot bolý (2016), qasaqana órteý (órtke qarsy qyzm.) (1999) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 1998 jylǵy 1 shildedegi N 256 ... qasaqana dýshar etýi; jalǵan bankrottyq ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi Basqarmasynyń 2024 jylǵy 29 qańtardaǵy № 2 qaýlysy. ... qasaqana jalǵan aqparatty ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 28 sáýirdegi № 186-VIII QRZ. ... "Dármensizdik (bankrottyq) týraly" ... 10. Usynystar: salalyq sózdikterde "zlostnyı, namerennyı, ýmyshlennyı, sabotaj" sózderine qazaq tilinde "qasaqana" dep alynǵan. Bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "qasaqana bankrottyq" termınin bekitý usynylady. | -1 |
| 12. | публичный договор | jarıa shart | публичный договорjarıa shartДефинициясы1. Jarıa shart – komersıalyq uıymmen jasalǵan jáne óz qyzmetiniń sıpatyna qaraı oǵan ótinishpen keletin árkimge qatysty júzege asyrylatyn taýarlardy satý, jumystardy atqarý nemese qyzmet kórsetý jónindegi onyń mindettemelerin belgileıtin shart. 2. Etımologıasy: jarıa (lat. publicus) – "qoǵamdyq, halyqtyq" 3. Ózbek: oshkora shartnoma 4. Túrik: kamu sözleşmesi 5. Aǵylshyn: standard contract 6. Nemis: öffentlicher Vertrag 7. Bekitilgen nusqasy: jarıa tártip quqyq (2018), óteýsiz shart (2024) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 12 naýryzdaǵy № 170-VIII QRZ. ... jarıa aksıonerlik qoǵamy ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 10 qańtardaǵy № 154-VIII QRZ ... halyqaralyq sharttar ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 30 maýsymdaǵy № 199-VIII QRZ ... salym sharty ... 10. Usynystar: bekitilgen termınderdi, aýdarmalardy, zańnamalyq qujattardy qarastyra kele, "jarıa shart" termınin bekitý usynylady. | +7 |
| 13. | сепаратизм | bólinimpazdyq, separatızm (2019) | сепаратизмbólinimpazdyq, separatızm (2019)Дефинициясы1. Bólinimpazdyq – halyqtyń bir bóliginiń qalyptasqan memleketten bólinip, óz memleketin qurýǵa nemese úlken táýelsizdikke ıe bolýǵa umtylýyn bildiretin saıası qozǵalys nemese ıdeıa. 2. Etımologıasy: separatızm (lat. separatus) – "bólek" 3. Ózbek: separatizm 4. Túrik: ayrılıkçılık 5. Aǵylshyn: separatism 6. Nemis: Separatismus 7. Bekitilgen nusqasy: separatızm (2019), bólinim (2021) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný, Tarıh 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń 2002 jylǵy 18 sáýirdegi N 316-İİ Zańy. ... separatızmge jáne ekstremızmge qarsy kúres ... Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy. 2003 jylǵy 14 aqpan N 160. ... Terorızmge, separatızmge ... 10. Usynystar: termınge berilgen anyqtamaǵa sáıkes "bólinimpazdyq" termınin bekitý usynylady. | -3 |
| 14. | собственник | menshikker, menshiktenýshi | собственникmenshikker, menshiktenýshiДефинициясы1. Menshikker, menshiktenýshi – zań qujattary arqyly tanylatyn jáne qorǵalatyn ózine tıesili múlikti óz qalaýynsha ıelený, paıdalaný jáne oǵan bılik etý quqyǵy bar sýbekt. 2. Etımologıasy: menshikker (lat. proprietary) – "jeke menshik" 3. Ózbek: mulkdor, mulk egasi 4. Túrik: mülk sahibi 5. Aǵylshyn: owner 6. Nemis: Der Besitzer 7. Bekitilgen nusqasy: menshik ıesi (2016), menshik ıesiniń absenteızmi (2023) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń 2006 jylǵy 30 maýsymdaǵy N 300 sheshimi. ... qorǵaý turǵyn úı qorynyń menshikkerlerine júkteledi ... III-saılanǵan Almaty qalalyq Máslıhatynyń HV sesıasynyń 2005 jylǵy 27 sáýirdegi N 143 sheshimi. ... turǵyn úı qorynyń menshikkerlerine ... Qazaqstan Respýblıkasy Indýstrıaá jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri komıteti tóraǵasynyń 2020 jylǵy 20 qańtardaǵy № 9-NQ buıryǵy. ... menshikkerlerge tıesili birneshe jaılar ... 10. Usynystar: 2016 jyly bekitilgen "menshik ıesi" termıni tek menshikti ıelenip turǵan tulǵa maǵynasyn ǵana bildirip tur. Al anyqtamasyna súıensek, atalǵan termın paıdalaný jáne bılik etý quqyqtaryn da qamtıdy. Sondyqtan "menshikker" nusqasyn bekitýge usynamyz. | -1 |
| 15. | уголовный закон | qylmys zańy | уголовный законqylmys zańyДефинициясы1. Qylmys zańy – QR joǵarǵy zań shyǵarýshy organy qabyldaǵan, qylmystyq jaýapkershiliktiń negizderi men jaǵdaıyn belgileıtin normatıvtik quqyqtyq akt. 2. Etımologıasy: – 3. Ózbek: jinoyat qonuni / jinoyat huquqi 4. Túrik: ceza hukuku / ceza kanunu 5. Aǵylshyn: criminal law 6. Nemis: Strafrecht 7. Bekitilgen nusqasy: qylmystyq zań (2016) 8. Qoldaný salasy: Zańtaný 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2025 jylǵy 16 shildedegi № 210-VIII QRZ. ... qylmystyq zańnamasyn ońtaılandyrý máseleleri ... Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń 2025 jylǵy 5 tamyzdaǵy № 124-ó Ókimi. ... Qazaqstan Respýblıkasynyń qylmystyq zańnamasyn ... Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2025 jylǵy 29 mamyrdaǵy № 1 Normatıvtik qaýlysy. ... qylmystyq ister boıynsha zańdy ... 10. Usynystar: 2016 jyly bekitilgen "qylmystyq zań" termıni zańnama qujattarynda keńinen taralyp, qoldanysqa sińip ketken. Degenmen basy artyq qosymshadan arylý maqsatynda "qylmys zańy" nusqasyn qarastyrýdy usynamyz. | -1 |
Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасы бойынша Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы әзірледі.
Maǵara – úńgir (peshera, grot)
Derekkóz: Bızaqov S. Sóz nusqalary jáne balama ataýlar. - Almaty: «Samara-Prınt» baspasy, 2008. – 512 bet.
Maǵara – úńgir. Qazaq fólklorlyq jyrlarynda aktıv qoldanysta bolǵan leksıka.
Qazaq tiliniń kirme sózder sózdigi / Qurastyrǵandar: Sh. Qurmanbaıuly, S.Isaqova, B.Mızamhan jáne t.b. Almaty: «Ulttyq aýdarma búrosy» qoǵamdyq qory, 2019. – 596 b.