Pysyqtaýǵa berilgen «aktıvnyı gaz" termıni týraly
Mamandar gazdy qoımaǵa toltyrǵan kezde qoıma qabatynyń keýekti qurylymyn joǵary qysymmen buzbaý úshin gazdy qoımaǵa birtindep aıdaıdy. Gazdy paıdalanýdyń búkil kezeńinde onyń bir bóligin qoımada Tolyǵyraq ... qaldyryp otyrý kerek, áıtpese qoıma sýǵa tolady. Mundaı gaz, ıaǵnı qoımada únemi qalatyn gaz býfer gazy dep atalady. Al qoımaǵa toltyrylyp, tartyp alynatyn gaz belsendi gaz dep atalady. Keıde ony jumys gazy nemese taýar gazy (tovarnyı ılı rabochıı gaz) dep te ataıdy.
Qoımadaǵy býfer gaz ben belsendi gaz araqatynasy 2/3-ten 4/3-ke deıin ózgerip otyrady. Býfer gazdyń úlesi neǵurlym joǵary bolsa, ishki qysym soǵurlym joǵary jáne belsendi gazdy tartyp alý jyldam ári ońaı bolady (Kak hranát gaz ı chto takoe PHG. <a href="https://ugs.gazprom.ru/)"; target="_blank">https://ugs.gazprom.ru/)<;/a>, https://dzen.ru/a/XvHAu1cU0yLDOxal
Tujyrymdaı kele, termındi "belsendi gaz» dep bekitý usynylady. Eger gazdyń aktıv, reaktıvpen baılanysty túri bolsa, onda osy sala mamanynyń taldamasy qajet bolady.
Eskertý! Habarlama qaldyrý úshin saıtqa kirý kerek.
Sarapshy mamandar
Keıbir salalarda gramatıkalyq sıpattaǵy qateler de kezdesedi. Mysaly, mádenıet jáne óner salasynda «eseptegish til bilimi" - "vycheıslıtelnaıa lıngvısıka" (vychıslıtelnaıa), ken isi jáne metalýrgıa salasynda "vakkým-sorǵy" - "vakkým-nasos" (eki tilde Tolyǵyraq ...de "vakým"), ken isi jáne metalýrgıa salasynda "vakkým-kamera" - "vakým-kamera" (qazaq tilinde "vakým"), kólik jáne qatynas joldary salasynda "vagondy ashý aktysy" - "akt vskrytıaá vagona" (aktisi), vershına rezsa - "keskish ushy" (sáýlet jáne qurylys salasynda) - "keskishtiń ushy» (mashınajasaý salasynda) jáne t.b. Jobada berilgen sózder men termınderdi gramatıkalyq turǵydan jaqsartý maqsatynda sala boıynsha sholý jasap, kórsetilgen jáne basqa da qatelerdi túzetken durys.
Qurmetti, Aıgúl Mahambetova! Ulttyq termınderdi qalyptastyrý máselesine kóńil bólip, qyraǵylyq tanytyp otyrǵanyńyzǵa alǵys bildiremiz. «Til-Qazyna» ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵynyń qyzmetkerleri «Bekitilgen termınderge monıtorıń jasaýdyń ádistemelik quralyn» (Aıdarbekov Q.J., Jonkeshov Tolyǵyraq ...B.S., 2020) ázirlep, bekitilgen termınderge monıtorıń jasaýdyń reti men tártibi belgilendi; sol arqyly termınderdi birizdendirý, termınderdiń sapasyn jasqartý jumysy júrgizilýde.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Sáýlet jáne qurylys salasyna usynylatyn túzetýler:
3) keıbir termınder orys tilinde bir ǵana nusqada berilse, qazaq tilinde birneshe nusqada alynǵan. Máselen, «adgezıaá" degen termınniń 8 túrli nusqasy kezdesedi:
1) osy salada Tolyǵyraq ..."adgezıaá, jabysqaqtyq";
2) Mehanıka jáne mashınataný salasynda «adgezıaá, tutasý»;
3) Energetıka salasynda «jabysqaqtyq»;
4) Mashınajasaý, Hımıa salalarynda «adgezıaá»;
5) Bıologıa, Medısına salalarynda «jabysýlyq»;
6) Ken isi jáne metalýrgıa salasynda «adgezıaá, tutasym»;
7) Aýyl sharýashylyǵy salasynda «jabysý»;
8) Jeńil jáne toqyma ónerkásibi salasynda «adgezıaá, jabystyrý». Osyǵan uqsas jaǵdaı "akvatorıa" termınine de qatysty:
1) osy salada "aıdyn";
2) 2019 jyly bekitilgen termın bóliminde «sý aýmaq, akvatorıa»;
3) Áskerı is salasynda «akvatorıa, sý aıdyny»;
4) Bıologıa, Aýyl sharýashylyǵy, Zańtaný salalarynda «Sýaıdyn»;
5) Tamaq ónerkásibi jáne turmystyq qyzmet salasynda «sýaıdyny, akvatorıa»;
6) İs júrgizý jáne muraǵat isi salasynda «sý aıdyn». Bul rette 2003 jylǵy 9 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Sý kodeksinde «akvatorıa - tabıǵı, jasandy nemese shartty shekaralarmen shektelgen sý keńistigi» (akvatorıa - vodnoe prostranstvo, ogranıchennoe estestvennymı, ıskýsstvennymı ılı ýslovnymı granısamı) degen anyqtamasy bar. Osydan kelip "akvatorıa» degen nusqasyn da qosýǵa bolady. Bir termınniń bir nusqasy bolý kerek degen qaǵıdatqa súıenip, osy sıaqty olqylyq jiberilgen sózder men termınderdi naqtylap, túzetýler engizý qajet.
3) keıbir termınder orys tilinde bir ǵana nusqada berilse, qazaq tilinde birneshe nusqada alynǵan. Máselen, «adgezıaá" degen termınniń 8 túrli nusqasy kezdesedi:
1) osy salada Tolyǵyraq ..."adgezıaá, jabysqaqtyq";
2) Mehanıka jáne mashınataný salasynda «adgezıaá, tutasý»;
3) Energetıka salasynda «jabysqaqtyq»;
4) Mashınajasaý, Hımıa salalarynda «adgezıaá»;
5) Bıologıa, Medısına salalarynda «jabysýlyq»;
6) Ken isi jáne metalýrgıa salasynda «adgezıaá, tutasym»;
7) Aýyl sharýashylyǵy salasynda «jabysý»;
8) Jeńil jáne toqyma ónerkásibi salasynda «adgezıaá, jabystyrý». Osyǵan uqsas jaǵdaı "akvatorıa" termınine de qatysty:
1) osy salada "aıdyn";
2) 2019 jyly bekitilgen termın bóliminde «sý aýmaq, akvatorıa»;
3) Áskerı is salasynda «akvatorıa, sý aıdyny»;
4) Bıologıa, Aýyl sharýashylyǵy, Zańtaný salalarynda «Sýaıdyn»;
5) Tamaq ónerkásibi jáne turmystyq qyzmet salasynda «sýaıdyny, akvatorıa»;
6) İs júrgizý jáne muraǵat isi salasynda «sý aıdyn». Bul rette 2003 jylǵy 9 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Sý kodeksinde «akvatorıa - tabıǵı, jasandy nemese shartty shekaralarmen shektelgen sý keńistigi» (akvatorıa - vodnoe prostranstvo, ogranıchennoe estestvennymı, ıskýsstvennymı ılı ýslovnymı granısamı) degen anyqtamasy bar. Osydan kelip "akvatorıa» degen nusqasyn da qosýǵa bolady. Bir termınniń bir nusqasy bolý kerek degen qaǵıdatqa súıenip, osy sıaqty olqylyq jiberilgen sózder men termınderdi naqtylap, túzetýler engizý qajet.
Qurmetti, Aıgúl Mahambetova! Usynysyńyz úshin alǵys aıtamyz.
«Adgezıaá» termıni 2005 j. «jabysqaqtyq» dep, al medısına salasy boıynsha «adgezıaályq tozyǵý» retinde 2016 j. resmı túrde bekitilgen. Tolyǵyraq ...Al Termincom.kz saıtynda osy termınniń 29 nusqasy jeke sóz retinde nemese tirkes retinde tirkelgen.
«Akvatorıa» termıni 2020 j. «aıdyn»; 2019 j., siz aıtyp otyrǵandaı, «sý aýmaq, akvatorıa»; 1998 j. geografıa; 1995 j. jer ǵylymy boıynsha «aıdyn» dep resmı túrde bekitilgen jáne osy termınniń jeke sóz nemese tirkes retindegi 24 nusqasy tirkelgen.
Jalpy termınderdi resmı bekitý úshin ár túrli Mınıstrlikter tarapynan bekitýge usynylatyn termınderdiń tizbesi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Til Komıtetine jiberiledi. Ony «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń mamandary men arnaıy taǵaıyndalǵan lıngvısıkalyq sarapshylar árbir termınniń defınısıaásyn anyqtap, týystas túrki tilderimen qatar basqa da úndieýropa tilderindegi balamalaryn esepke ala otyryp, bekitilgen-bekitilmegendigin rettep, saraptama jasaǵan soń ǵana Memlekettik termınologıa komısıa múshelerine daýys berýge jáne saıt arqyly qalyń kópshilik qaýymǵa talqylaýǵa usynady (Termincom.kz: «Alań»). Sońynda Memlekettik termınologıa komısıa músheleriniń otyrysynda árbir termın talqylanyp, bekitiledi.
Sondyqtan sizderden salalyq termınderdiń qoldanysy men defınısıaásyn ashýǵa kómektesetin naqty pikirlerińiz ben usynystaryńyzdy kútemiz.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Sáýlet jáne qurylys salasyna usynylatyn túzetýler:
2) keıbir sóz tirkesteriniń oryndary aýystyrylyp berilgen. Olardyń keıbireýleri birdeı nusqada berilse, keıbireýleriniń aýdarmalary ártúrli alynǵan. Máselen, osy salada «beton vıbrırovannyı", hımıa salasynda "vıbrırovannyı Tolyǵyraq ...beton", olar "dirilmen nyǵyzdalǵan beton" - "dirildetilgen beton" dep birizdi aýdarylmaǵan. Osy salada "sloı gravıınyı" - "gravıınyı sloı", "qıyrshyqtasty qabat" - "qıyrshyqtas qabat", "gravıınyı grýnt" - "grýnt gravıınyı" (kólik jáne qatynas joldary salasynda), ekeýiniń aýdarmasy birdeı - "qıyrshyqtasty topyraq", "beton vysokoprochnyı" - "vysokoprochnyı beton" (hımıa salasynda), "beriktigi joǵary beton" - "asa berik beton» jáne t.s.s. Sóz tirkesi sózderiniń oryndary aýystyrylyp qoldanylǵanmen, olardyń mánmátini ózgermeıdi. Sol sebepti keltirilgen tásilmen jasalǵan termınderge sholý jasap, olardyń bireýin ǵana qaldyryp, aýdarmalaryn túzetken durys.
2) keıbir sóz tirkesteriniń oryndary aýystyrylyp berilgen. Olardyń keıbireýleri birdeı nusqada berilse, keıbireýleriniń aýdarmalary ártúrli alynǵan. Máselen, osy salada «beton vıbrırovannyı", hımıa salasynda "vıbrırovannyı Tolyǵyraq ...beton", olar "dirilmen nyǵyzdalǵan beton" - "dirildetilgen beton" dep birizdi aýdarylmaǵan. Osy salada "sloı gravıınyı" - "gravıınyı sloı", "qıyrshyqtasty qabat" - "qıyrshyqtas qabat", "gravıınyı grýnt" - "grýnt gravıınyı" (kólik jáne qatynas joldary salasynda), ekeýiniń aýdarmasy birdeı - "qıyrshyqtasty topyraq", "beton vysokoprochnyı" - "vysokoprochnyı beton" (hımıa salasynda), "beriktigi joǵary beton" - "asa berik beton» jáne t.s.s. Sóz tirkesi sózderiniń oryndary aýystyrylyp qoldanylǵanmen, olardyń mánmátini ózgermeıdi. Sol sebepti keltirilgen tásilmen jasalǵan termınderge sholý jasap, olardyń bireýin ǵana qaldyryp, aýdarmalaryn túzetken durys.
Qurmetti Aıgúl Mahambetova, usynystaryńyz eskeriletin bolady.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Anyqtamasy boıynsha " ... metalmen hımıalyq árekettesýge jáne onda erýge qabiletti gazdar..."bolǵandyqtan, siz usynǵan "belsendi gaz" termıni defınısıaány tolyq ashyp tur dep oılaımyz. Al baılanys túri retinde berilse, onda "aktıvti gaz" dep usynǵan durys bolar.