«Konýs» sóziniń etımologıasyn da ornyqty degen uǵymdy bildiretin ejelgi túrkilik «qon» (kon+ýs, ýs – grek-latyndyq jurnaq) sózinsiz elestetý qıyn. Bul jerde «qon» sózi o basta ejelgi bir býyndy túrki sózderine Tolyǵyraq ...tán ári zat esim, ári etistiktiń rólin atqarǵan: bir jaǵynan «ornyq» degen buıryqty bildirse, basqa jaǵynan ornyqty zatty sıpattap tur. «Konýs" prototúrkilik "Qonys» bolýy da múmkin. Bul sóz qazaq tiline joıylmaı jetkende «qonyq» bolyp jetýi múmkin edi.
Ejelgi túrkiler «qonyqtyń» bul qasıetin qudiretteı baǵalaǵan dep topshylaımyz. Osy jaıttar arqyly qorǵannyń da, pıramıdanyń da kóshegen jáne otyryq jurttardyń bılik áleýetiniń qudiretin tanytýmen birge, birtutas sakraldyq maqsatqa negizdelýi múmkin. Buǵan eski túrki-qypshaqy ǵıbadathanalarynyń kúmbezderi o basta ne jumyr «qonyqty» (konýsty), ne qyrly «qonyqty» (pıramıdaly) bolyp kelgendigin eskerý arqyly da kóz jetkizýge bolady.
Eskertý! Habarlama qaldyrý úshin saıtqa kirý kerek.
Sarapshy mamandar
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń |
|---|---|---|---|
| 1. | КОНУС | QONYQ |
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
QAZAQY ET: AS PEN ASAMYQ
«Beshbarmak" atalyp ketken asyl taǵamdy zerttegenime biraz jyl boldy. Nátıjesinde "As pen asamyq" degen maqala jazyldy. Ony qysqartyp "Qazaqstan dáýiri» gazetinde jarıaladyq.
«Beshti» «asamyq» ataý Tolyǵyraq ... týrasynda
Sovet dáýirinde bul taǵamnyń «qazaqsha et» atalýy soǵan birtaban búırek burý qadamy edi, ókinishke oraı odan aryǵa tereńdeý úrdisi júrmedi. Árıne, biz usynyp otyrǵan «asamyq» jańa sózi daý týdyrary haq. Biraq bul neolog bolǵanmen, qazaq tiline sińisti zańdylyqtan shyqqan jańa sóz: túbiri «as», al «myq» jurnaǵy tilimizdegi talaı sózdi týdyrǵan ornyqty jurnaqtardyń biri: byla+myq, qyza+myq, qara+myq, jyly+myq… Bul sózder kóbine birinshi bóligi buıryq raıly etistikti nemese syn esim túrindegi túbirge – myq jurnaǵy jalǵaný arqyly jasalady. Bizdiń jaǵdaıda «asa» etistigine jalǵanyp tur. Demek, bul eshqandaı jańalyq emes, jańa sóz deýge de kelmeıdi. Eshkimniń avtorlyǵy qajet emes, qazaqtyń aıtylmaı kelgen óz sózi.
Jańasha ataýǵa barmaýǵa bolmaıdy, til men tanymdy mazaq eterlik jasandy «beshbarmak» sózin kálkalap «besbarmaq» túrinde ataý tipti de tildi ózimiz qorlaý ári asymyzdy óz erkimizben mazaq etý.
https://www.blogger.com/blog/post/edit/4922907354659976531/8599586921660222766
«Beshbarmak" atalyp ketken asyl taǵamdy zerttegenime biraz jyl boldy. Nátıjesinde "As pen asamyq" degen maqala jazyldy. Ony qysqartyp "Qazaqstan dáýiri» gazetinde jarıaladyq.
«Beshti» «asamyq» ataý Tolyǵyraq ... týrasynda
Sovet dáýirinde bul taǵamnyń «qazaqsha et» atalýy soǵan birtaban búırek burý qadamy edi, ókinishke oraı odan aryǵa tereńdeý úrdisi júrmedi. Árıne, biz usynyp otyrǵan «asamyq» jańa sózi daý týdyrary haq. Biraq bul neolog bolǵanmen, qazaq tiline sińisti zańdylyqtan shyqqan jańa sóz: túbiri «as», al «myq» jurnaǵy tilimizdegi talaı sózdi týdyrǵan ornyqty jurnaqtardyń biri: byla+myq, qyza+myq, qara+myq, jyly+myq… Bul sózder kóbine birinshi bóligi buıryq raıly etistikti nemese syn esim túrindegi túbirge – myq jurnaǵy jalǵaný arqyly jasalady. Bizdiń jaǵdaıda «asa» etistigine jalǵanyp tur. Demek, bul eshqandaı jańalyq emes, jańa sóz deýge de kelmeıdi. Eshkimniń avtorlyǵy qajet emes, qazaqtyń aıtylmaı kelgen óz sózi.
Jańasha ataýǵa barmaýǵa bolmaıdy, til men tanymdy mazaq eterlik jasandy «beshbarmak» sózin kálkalap «besbarmaq» túrinde ataý tipti de tildi ózimiz qorlaý ári asymyzdy óz erkimizben mazaq etý.
https://www.blogger.com/blog/post/edit/4922907354659976531/8599586921660222766
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń |
|---|---|---|---|
| 1. | БЕШБАРМАК | ASAMYQ |
Negizinen sizben kelisemin. Kúndelikti turmysta taǵamdy qalaı atasaq ta óz erkimiz. Degenmen, birizdilikti saqtaý maqsatynda BAQ-tarda, taǵam ne týrısik salalarda et asyn durys ataýymyz óte mańyzdy. 2003 jylǵy “Besbarmachnaıa” kafesimen Tolyǵyraq ... bolǵan janjal oqıǵanyń ózi buǵan mysal emes pe? Sol kezde eki ǵalym-fılolog kisiler qazaq tilinde “besbarmaq” sóziniń joq ekendigin, bul sózdiń bashqurttyń «bıshbarmaǵy» men qyrǵyzdyń «beshbarmaǵy» sózderiniń dóreki kóshirmesi bolyp tabylatyndyǵyn atap ótken edi. Tilimizge jat “Besbarmaq” sózin qoldanysta qaldyrý jahandaný zamanynda, ultymyz tórtkúl dúnıege máshhúr bolyp jatqan kezde qabyldanǵan “Rýhanı jańǵyrý” atty baǵdarlamasynyń maqsattaryna sáıkes keledi me? Elimizdi mádenıetti, damyǵan el retinde kórsetý úshin EKSPO sıaqty kóp qarajat talap etetin jobalardy bastamas buryn, osyndaı kishigirim bolsa da, osy sıaqty ózekti máselelerge basa kóńil aýdarǵanymyz abzal.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Til men rech
Til máselesine boılap, máselege mán berý úshin «til» uǵymynyń ózine úńilip, «tilge» berilgen tanymal anyqtamalarǵa nazar aýdaraıyq:
til – barlyq sózder men gramatıkalyq formalardyń jáne aıtylym erekshelikteriniń jyıyntyǵy;
til Tolyǵyraq ...– vırtýáldik (abstraksıa retinde bolatyn), áleýmettik qaýqar (potensıaá);
til – halyqtyń qatynas quraly, bul - áleýmettik qubylys («Rýsskıı ıazyk ı kúltýra rechı», V.Ia.Goldın, O.B.Sıropotına, M.A.Iagýbova, 2003g);
til – adam qaýymynda stıhıaály túrde týyndaǵan, qatynas maqsattaryna arnalǵan jáne adamnyń álem týraly bilimderi men uǵymdarynyń barlyq jıyntyǵyn beınelep jetkizýge qabyletti dıskretti (jiktelmeli) dybystyq tańbalardyń damymaly júıesi (Úlken keńes ensıklopedıaásy).
Ókinishke oraı, áli kúnge tildik qoldanymnyń termıni bolyp sanalatyn «rech» uǵymynyń qazaqsha balamasy bolmaǵandyqtan, bul pánsóz (termın) bizdiń uǵymymyzda qoldanysta bolmaı kele jatqany óz aldyna, tildik ǵylymnyń tutas bir pániniń damýyna kedergi keltirip keledi. Óıtkeni, termınniń ózi ǵylymı birlik ekeni ras.Birliktiń ózi bolmasa, nysannyń damýy da múmkin emes. Kázirgi kúni «kúltýra rechı» páni qazaqsha «til mádenıeti», «sóz mádenıeti» degen tıanaqsyz sózdermen berilgenimen, pánniń máni túsiniksiz qalýda. Ǵylymda «ıazykovaıa kúltýra», «rechevaıa kúltýra» degen salalar bar, al bular qazaq tilinde «til mádenıeti» retinde bir ǵana salany qamtı uǵynylyp otyr. Onyń ústine qazaq tilinde «jazbasha rech» (pısmennaıa rech), «aýyzsha rech» (ýstnaıa rech) máseleleri de óz deńgeıinde ashylmaı keledi.
Joǵaryda «til» uǵymyna toqtaldyq, al «sózdiń» leksıkalyq birlik ekenin eskersek, ony bútin bir ǵylymı pánniń júgin kóteretindeı termın retinde qoldaný ǵylymdy da, uǵymdy da tuıyqqa tireıdi. Rech degenimiz – tildiń qoldanym syıpaty, al biz ony sóz, sóıleý, til sekildi sózderdi jamyratyp, qalaı ataýdy bilmeı júrmiz.
Tilimizde «rechke» balama bolatyndaı leksıkalyq birlik bar, ol – «sóı» sózi. Bul, tipti, arhaıstik sóz de emes, kádimgi kázirgi qoldanystaǵy, sonshalyq mán berilmeı kele jatqan biregeı leksıkalyq materıal. «Sóı» sózi qazaq tilinde tildik qoldanys syıpatyn bildiretin birden bir uǵym, sol syıpatty beretin kóptegen sózderdiń túbiri jáne ejelgi birbýyndy ámbebap uǵymnyń nusqasy: sóıleý, sóı deý, sóılem t.t. Munyń aǵylshyn tilindegi nusqasy «sáı» (say) túrinde saqtalǵan. «Sóı» sózi termın bolýǵa ábden laıyq jáne «jazbasha sóı» men «aýyzsha sóı» túrinde tildiń alýan qoldanystyq syıpatyn bere alady.
S.Erǵalı
Til máselesine boılap, máselege mán berý úshin «til» uǵymynyń ózine úńilip, «tilge» berilgen tanymal anyqtamalarǵa nazar aýdaraıyq:
til – barlyq sózder men gramatıkalyq formalardyń jáne aıtylym erekshelikteriniń jyıyntyǵy;
til Tolyǵyraq ...– vırtýáldik (abstraksıa retinde bolatyn), áleýmettik qaýqar (potensıaá);
til – halyqtyń qatynas quraly, bul - áleýmettik qubylys («Rýsskıı ıazyk ı kúltýra rechı», V.Ia.Goldın, O.B.Sıropotına, M.A.Iagýbova, 2003g);
til – adam qaýymynda stıhıaály túrde týyndaǵan, qatynas maqsattaryna arnalǵan jáne adamnyń álem týraly bilimderi men uǵymdarynyń barlyq jıyntyǵyn beınelep jetkizýge qabyletti dıskretti (jiktelmeli) dybystyq tańbalardyń damymaly júıesi (Úlken keńes ensıklopedıaásy).
Ókinishke oraı, áli kúnge tildik qoldanymnyń termıni bolyp sanalatyn «rech» uǵymynyń qazaqsha balamasy bolmaǵandyqtan, bul pánsóz (termın) bizdiń uǵymymyzda qoldanysta bolmaı kele jatqany óz aldyna, tildik ǵylymnyń tutas bir pániniń damýyna kedergi keltirip keledi. Óıtkeni, termınniń ózi ǵylymı birlik ekeni ras.Birliktiń ózi bolmasa, nysannyń damýy da múmkin emes. Kázirgi kúni «kúltýra rechı» páni qazaqsha «til mádenıeti», «sóz mádenıeti» degen tıanaqsyz sózdermen berilgenimen, pánniń máni túsiniksiz qalýda. Ǵylymda «ıazykovaıa kúltýra», «rechevaıa kúltýra» degen salalar bar, al bular qazaq tilinde «til mádenıeti» retinde bir ǵana salany qamtı uǵynylyp otyr. Onyń ústine qazaq tilinde «jazbasha rech» (pısmennaıa rech), «aýyzsha rech» (ýstnaıa rech) máseleleri de óz deńgeıinde ashylmaı keledi.
Joǵaryda «til» uǵymyna toqtaldyq, al «sózdiń» leksıkalyq birlik ekenin eskersek, ony bútin bir ǵylymı pánniń júgin kóteretindeı termın retinde qoldaný ǵylymdy da, uǵymdy da tuıyqqa tireıdi. Rech degenimiz – tildiń qoldanym syıpaty, al biz ony sóz, sóıleý, til sekildi sózderdi jamyratyp, qalaı ataýdy bilmeı júrmiz.
Tilimizde «rechke» balama bolatyndaı leksıkalyq birlik bar, ol – «sóı» sózi. Bul, tipti, arhaıstik sóz de emes, kádimgi kázirgi qoldanystaǵy, sonshalyq mán berilmeı kele jatqan biregeı leksıkalyq materıal. «Sóı» sózi qazaq tilinde tildik qoldanys syıpatyn bildiretin birden bir uǵym, sol syıpatty beretin kóptegen sózderdiń túbiri jáne ejelgi birbýyndy ámbebap uǵymnyń nusqasy: sóıleý, sóı deý, sóılem t.t. Munyń aǵylshyn tilindegi nusqasy «sáı» (say) túrinde saqtalǵan. «Sóı» sózi termın bolýǵa ábden laıyq jáne «jazbasha sóı» men «aýyzsha sóı» túrinde tildiń alýan qoldanystyq syıpatyn bere alady.
S.Erǵalı
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń |
|---|---|---|---|
| 1. | РЕЧЬ | SÓI | |
| 2. | ТЕРМИН | PÁNSÓZ |
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy jarıalaǵan «Qazaqy termınderdi halyq jasaıdy» atty respýblıkalyq baıqaýynyń 3-kezeńine usynǵan Serik Erǵalıdyń mátindegi balamalary
BERİLGEN mátinder: 2-bólim
İİ. «Bloger» mamandyǵynyń aıasy ýaqyt ótken saıyn keńeıe beretinin dáleldep tur. Tolyǵyraq ...Avtorlyq blog júrgizý – kishigirim gazet shyǵarýmen birdeı. Biraq ony jazatyn bir ǵana adam. Avtordyń ózi avtor, korektor, redaktor, fotograf jáne óńdeýshi bola alady. Gramatıka, stılısıka, HTML, SEO, dızaın tipti SMM blogerdiń arsenalynda bolady. Ol óziniń blogyn túrli spamdar men fıshıngten saqtaýy qajet. Blogerler – marketıń «bilgishi». Maqala jazady, ony jarıalaıdy. Osymen bitti dep oılaısyz ba? Joq! Aýdıtorıa onyń maqalasyn oqyp, pikirlesý kerek. Osy úshin de blogerler ınternet-marketıngtiń máselelerimen tanysady: izdeý quraldary, áleýmettik jelilerdegi jarnama.
BALAMALY mátinder
İİ. «Bloger» mamandyǵynyń aıasy ýaqyt ótken saıyn keńeıe beretinin dáleldep tur. Derbes blog júrgizý – kishigirim gazet shyǵarýmen birdeı. Biraq ony jazatyn bir ǵana adam. Avtordyń ózi avtor, qateger, mátinger, fotoger jáne óńdeýshi bola alady. Gramatıka, stılısıka, HTML, SEO, betajar tipti SMM blogerdiń jyıdaǵynda bolady. Ol óziniń blogyn túrli spamdar men fıshıńnen saqtaýy qajet. Blogerler – marketıń «bilgishi». Maqala jazady, ony jarıalaıdy. Osymen bitti dep oılaısyz ba? Joq! Aýdıtorıa onyń maqalasyn oqyp, pikirlesý kerek. Osy úshin de blogerler álemjeli-marketıń máselelerimen tanysady: izdeý quraldary, áleýmettik jelilerdegi jarnama.
BERİLGEN mátinder: 2-bólim
İİ. «Bloger» mamandyǵynyń aıasy ýaqyt ótken saıyn keńeıe beretinin dáleldep tur. Tolyǵyraq ...Avtorlyq blog júrgizý – kishigirim gazet shyǵarýmen birdeı. Biraq ony jazatyn bir ǵana adam. Avtordyń ózi avtor, korektor, redaktor, fotograf jáne óńdeýshi bola alady. Gramatıka, stılısıka, HTML, SEO, dızaın tipti SMM blogerdiń arsenalynda bolady. Ol óziniń blogyn túrli spamdar men fıshıngten saqtaýy qajet. Blogerler – marketıń «bilgishi». Maqala jazady, ony jarıalaıdy. Osymen bitti dep oılaısyz ba? Joq! Aýdıtorıa onyń maqalasyn oqyp, pikirlesý kerek. Osy úshin de blogerler ınternet-marketıngtiń máselelerimen tanysady: izdeý quraldary, áleýmettik jelilerdegi jarnama.
BALAMALY mátinder
İİ. «Bloger» mamandyǵynyń aıasy ýaqyt ótken saıyn keńeıe beretinin dáleldep tur. Derbes blog júrgizý – kishigirim gazet shyǵarýmen birdeı. Biraq ony jazatyn bir ǵana adam. Avtordyń ózi avtor, qateger, mátinger, fotoger jáne óńdeýshi bola alady. Gramatıka, stılısıka, HTML, SEO, betajar tipti SMM blogerdiń jyıdaǵynda bolady. Ol óziniń blogyn túrli spamdar men fıshıńnen saqtaýy qajet. Blogerler – marketıń «bilgishi». Maqala jazady, ony jarıalaıdy. Osymen bitti dep oılaısyz ba? Joq! Aýdıtorıa onyń maqalasyn oqyp, pikirlesý kerek. Osy úshin de blogerler álemjeli-marketıń máselelerimen tanysady: izdeý quraldary, áleýmettik jelilerdegi jarnama.
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń |
|---|---|---|---|
| 1. | авторлық блог | derbes blog | |
| 2. | корректор | qateger | |
| 3. | редактор | mátinger | |
| 4. | фотограф | fotoger | |
| 5. | дизайн | betajar | |
| 6. | арсенал | jyıdaq | |
| 7. | спам | spam | |
| 8. | фишинг | fıshıń | |
| 9. | интернет-маркетинг | ınternet-marketıń |
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy jarıalaǵan «Qazaqy termınderdi halyq jasaıdy» atty respýblıkalyq baıqaýynyń 3-kezeńine usynǵan Serik Erǵalıdyń mátindegi balamalary
BERİLGEN mátinder: 1-bólim
İ. Tolyǵyraq ...Elementterdiń bir-birimen jalǵasý qaǵıdaty men formasy MODULAR Robotics konstrýktorynyń MOSS serıaásyna uqsas. Konstrýktordyń basty tetikteri – kólemi jaǵynan birdeı teksheler, tek rettegishi bar modýl ǵana sary tústi qosarlanǵan tekshe túrinde jasalǵan. Olar bir-birimen arnaıy jalǵastyrǵysh tetik arqyly biriktirilgen. Basqa tústerdiń de maǵynalyq júgi bar. Motor kók tústi teksheniń, servojetek kógildir teksheniń, dachchıkter men kameralar ashyq jasyl teksheniń, sensorlar qyzyl teksheniń ishinde, al akýmýlátor tekshesi – qońyr jasyl, biriktirýshi teksheler – sary tústi.
BALAMALY MÁTİNDER
İ. Egjeılerdiń bir-birimen jalǵasý qaǵıdaty men formasy MODULAR Robotics quraýyshynyń MOSS dúrkinine uqsas. Konstrýktordyń basty tetikteri – kólemi jaǵynan birdeı teksheler, tek rettegishi bar bólimshek qana sary tústi qosarlanǵan tekshe túrinde jasalǵan. Olar bir-birimen arnaıy jalǵastyrǵysh tetik arqyly biriktirilgen. Basqa tústerdiń de maǵynalyq júgi bar. Júrgek kók tústi teksheniń, servikeltirgi kógildir teksheniń, bergekter men kórgekter ashyq jasyl teksheniń, sezgekter qyzyl teksheniń ishinde, al qýatjyıǵysh tekshesi – qońyr jasyl, biriktirýshi teksheler – sary tústi.
BERİLGEN mátinder: 1-bólim
İ. Tolyǵyraq ...Elementterdiń bir-birimen jalǵasý qaǵıdaty men formasy MODULAR Robotics konstrýktorynyń MOSS serıaásyna uqsas. Konstrýktordyń basty tetikteri – kólemi jaǵynan birdeı teksheler, tek rettegishi bar modýl ǵana sary tústi qosarlanǵan tekshe túrinde jasalǵan. Olar bir-birimen arnaıy jalǵastyrǵysh tetik arqyly biriktirilgen. Basqa tústerdiń de maǵynalyq júgi bar. Motor kók tústi teksheniń, servojetek kógildir teksheniń, dachchıkter men kameralar ashyq jasyl teksheniń, sensorlar qyzyl teksheniń ishinde, al akýmýlátor tekshesi – qońyr jasyl, biriktirýshi teksheler – sary tústi.
BALAMALY MÁTİNDER
İ. Egjeılerdiń bir-birimen jalǵasý qaǵıdaty men formasy MODULAR Robotics quraýyshynyń MOSS dúrkinine uqsas. Konstrýktordyń basty tetikteri – kólemi jaǵynan birdeı teksheler, tek rettegishi bar bólimshek qana sary tústi qosarlanǵan tekshe túrinde jasalǵan. Olar bir-birimen arnaıy jalǵastyrǵysh tetik arqyly biriktirilgen. Basqa tústerdiń de maǵynalyq júgi bar. Júrgek kók tústi teksheniń, servikeltirgi kógildir teksheniń, bergekter men kórgekter ashyq jasyl teksheniń, sezgekter qyzyl teksheniń ishinde, al qýatjyıǵysh tekshesi – qońyr jasyl, biriktirýshi teksheler – sary tústi.
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń |
|---|---|---|---|
| 1. | элемент | egjeı | |
| 2. | конструктор | quraýysh | |
| 3. | серия | dúrkin | |
| 4. | модуль | bólimshek | |
| 5. | мотор | júrgek | |
| 6. | сервожетек | servikeltirgi | |
| 7. | датчик | bergek | |
| 8. | камера | kórgek | |
| 9. | сенсор | sezgek | |
| 10. | аккумулятор | qýatjyıǵysh |
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Qyzyq tujyrymdar....?? "konýsty" -- "qonyq" qylyp, odan " qunys qonaq