«BESHPARMAK« TÝRASYNDA
Qurmetti áriptester! «Beshparmakqa" qatysty másele mańyzdy bolyp tur. Osyǵan qatysty usynys: taldaı kele "beshparmakty» yǵystyratyn tek jańa sóz - neolog eken. Basqa amaly joq. Osyǵan qatysty naqty usynys bar. Tolyǵyraq ...Sony qoldasańyzdar, qarsy bolsańyz - qarsy argýment usynyp kórińiz.
Balama sóz retinde »ASAMYQ» sózin usynyp otyrmyz. Bul týrasynda arnaıy faılǵa materıal salyndy - tanysýǵa bolady.
Atalmysh taǵam ataýyna túrli sózder usynylýda, alaıda, olar tómendegi krıterıılerdi qanaǵattandyrýy shart:
bas taǵamnyń bastapqy qalpyn bildiretin «as» sózine qatysy bolýy;
taǵamnyń basty ereksheligin ashatyn mazmuny bolýy – «asap jeıtin as» sekildi;
qazaq tiliniń sózjasam qabyletine sáıkes bolýy;
aıtylýy jeńil ári qabyldaýǵa sińimdi bolýy;
basqa qosalqy uǵymdy qabattastyrmaıtyndaı, semantıkalyq anyq mazmunnyń bolýy.
Asamyqty restoratorlar men aspazdarǵa shyǵyp odan ári engizýdi qolǵa alamyz. Áýelgi sharýa - tilshiler men lıngvıserdiń maquldaýy kerek
Eskertý! Habarlama qaldyrý úshin saıtqa kirý kerek.
Sarapshy mamandar
Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy jarıalaǵan «Qazaqy termınderdi halyq jasaıdy» atty respýblıkalyq baıqaýynyń 2-týryna usynǵan Serik Erǵalıdyń 10 termınge qatysty balamalary
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Ózekti 7 balama
Koleksıa.
Kolleksıoner.
Myna sózderdiń balamasyn birneshe jyldan beri qoldanamyn. Bulardyń birqatary tilimizde bar sóz, tek qoldanysy tarylyp, shyǵyp qalǵan. Mysaly: jyıda, jyıdashy sózderin anamnan talaı estigem, bular dıalekt emes, qazaq Tolyǵyraq ...tiliniń ortaq sózjasamyna negizdelgen leksemalar.
Nabor.
Al endi osy turǵymen «jyıma" sózi ózinen ózi "nabor" sóziniń balamasy bola alady. Buny qazaqy sózjasamǵa sáıkestigin dáleldep qajet te emes.
Qoldanystaǵy "toptama", "jıyntyq" sózderi bulardyń defınısıaásyn bere almaıdy. Olar múldem basqa maǵynadaǵy sózder, tipti "toptama" barynsha jasandy sóz.
Konkýrs.
Baıqaý.
Baıqaýshy.
"Konkýrs" sóziniń balamasyn "baıqaý" dep sińirgeli ondaǵan jyl boldy, biraq bul tilge sondaı obal. Baıqaý: nablúdat sóziniń balamasy, nablúdatel - baıqaýshy. Biraq sovet dáýirinde buǵan "osmotr" degen maǵyna júkteldi. Medosmotr, tezosmotr syqyldy. Alaıda bul sózderge "baıqaý" sózi balama bola almaıdy, defınısıaány ashpaıdy. Bul «konkýrstyń» defınısıaásyn ashatyn EKSHEM sózin alýǵa bolady: ekshe+m. Konkýrs baıqaý úderisi emes, eksheý, irikteý úderisi.
Pokýpka.
"Pokýpka" sóziniń áli kúnge balamasy joq, biraq ol tilimizde burynnan bar. Ol – SATYQ degen sóz! "Saýda-satyq" degen qos sózdegi saýda - torgovlá, prodaja, bolsa, satyq /"sattyq" emes/ - "pokýpkany» beredi. Bul da kádimgi qazaqy sózjasammen jasalǵan óz leksemamyz, eshkim qoldan jasaǵan emes: sat+yq, jat+yq, kór+ik, jar+yq...
Serik Erǵalı. Astana
Koleksıa.
Kolleksıoner.
Myna sózderdiń balamasyn birneshe jyldan beri qoldanamyn. Bulardyń birqatary tilimizde bar sóz, tek qoldanysy tarylyp, shyǵyp qalǵan. Mysaly: jyıda, jyıdashy sózderin anamnan talaı estigem, bular dıalekt emes, qazaq Tolyǵyraq ...tiliniń ortaq sózjasamyna negizdelgen leksemalar.
Nabor.
Al endi osy turǵymen «jyıma" sózi ózinen ózi "nabor" sóziniń balamasy bola alady. Buny qazaqy sózjasamǵa sáıkestigin dáleldep qajet te emes.
Qoldanystaǵy "toptama", "jıyntyq" sózderi bulardyń defınısıaásyn bere almaıdy. Olar múldem basqa maǵynadaǵy sózder, tipti "toptama" barynsha jasandy sóz.
Konkýrs.
Baıqaý.
Baıqaýshy.
"Konkýrs" sóziniń balamasyn "baıqaý" dep sińirgeli ondaǵan jyl boldy, biraq bul tilge sondaı obal. Baıqaý: nablúdat sóziniń balamasy, nablúdatel - baıqaýshy. Biraq sovet dáýirinde buǵan "osmotr" degen maǵyna júkteldi. Medosmotr, tezosmotr syqyldy. Alaıda bul sózderge "baıqaý" sózi balama bola almaıdy, defınısıaány ashpaıdy. Bul «konkýrstyń» defınısıaásyn ashatyn EKSHEM sózin alýǵa bolady: ekshe+m. Konkýrs baıqaý úderisi emes, eksheý, irikteý úderisi.
Pokýpka.
"Pokýpka" sóziniń áli kúnge balamasy joq, biraq ol tilimizde burynnan bar. Ol – SATYQ degen sóz! "Saýda-satyq" degen qos sózdegi saýda - torgovlá, prodaja, bolsa, satyq /"sattyq" emes/ - "pokýpkany» beredi. Bul da kádimgi qazaqy sózjasammen jasalǵan óz leksemamyz, eshkim qoldan jasaǵan emes: sat+yq, jat+yq, kór+ik, jar+yq...
Serik Erǵalı. Astana
İEkshem sóz qoldanysynda aıtýǵa jeńil, maǵynasyna sáıkes keledi. Ókinishke qaraı, ekshe sóziniń ózin qazir kóp qoldanbaıdy, jastar maǵynasyn múlde túsinbeıtin de shyǵar
Satyq pen ekshem qandaı tamasha balamalar! Al jımany erejege laıyq tórt árippen jazsańyz, qoldar edim. Raqmet!
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
«Beshparmaq» qazaqtyń bas taǵamynyń orys tilinen aýysyp qalyptasqan ataýy. HİH ǵ. qazaq arasyna orystarǵa tilmash bop kelgen tatar- bashqurttardyń qamyr qosyp tartqan etti qolmen alyp qabyldaýyn bildiretin «besh barmak» degen Tolyǵyraq ...ataýmen baılanysty qalyptassa kerek. Shyntýaıtynda, qazaq dalasyndaǵy patshalyq ákimshiliktiń jergilikti sheneýnikteriniń et taǵamyn kemsitip ataýy. Qazaqtyń etnografıaályq kategorıalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi. Ensıklopedıa. 1-tom. – Almaty: DPS, 2011. – 738 b.
Osy taǵamnyń ataýyn qaıta qaraýdy qoldaımyn. Termın retinde bekitilgenimen, onyń halyq arasynda qoldanysqa engizý joly týraly oıyńyzben kelisemin. Keıbir jaǵdaıda termınder bekitilip, jýrnal betinde shań basyp qala beredi. Sizdiń «restoratorlar men aspazdarǵa shyǵyp odan ári engizýdi qolǵa alamyz» degen oıyńyz durys.
Biraq «asam» dep alsaq, zakýska sıaqty qabyldanýy múmkin. Máselen, Taǵamtaný sózdiginde (Almaty: «Oı-sana» baspasy, 2013. – 216 bet., Rahımberdıeva B.M.) osyǵan uqsas termın berilgen. Zakýska – birasam, asam, asarlyq.
Mynadaı nusqalardy qarastyrsaq: «Jaıma et», «Týrama», «Qamyrtabaq», «Jaıma tamaq».
Jaıma – etke salatyn nan. Qazaq tiliniń aımaqtyq sózdigi /Qurast. Ǵ.Qalıev, O.Naqysbekov, Sh.Sarybaev, A.Úderbaev jáne t.b. – Almaty: «Arys» baspasy, 2005. - 824 b.
Týrama – týralǵan et, besbarmaq. Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. On bes tomdyq. 14-tom. / Qurast.: M.Malmaqov, Q.Esenova, B.Hınaıat jáne t.b. – Almaty, 2011. - 800 b.
Qamyr – sýǵa, sútke ılegen un, shıki nan. Qazaq dástúrli mádenıetiniń ensıklopedıalyq sózdigi. - Almaty: "Sózdik-Slovar". 1997.- 368 b.
"Beshbarmaq"ty qazaqsha et degen durys. Oǵan jańa at tabý qanshalyqty qajet. Asamyq degen termın maǵynasyn ashpaıdy. Meniń oıymsha asap jeý degen maǵynany beretin sıaqty.