Qaıyrly kún!
Termınkom bekitken keıbir termındermen saıt arqyly tanystym. Solardyń keıbirine qatysty oıymdy bildirsem dep edim.
“Totalnyı fýtbol” 2025 jyly bekitilgen termın eken. Ony “tópeleme fýtbol” dep aýdarypty. Jalpy, “totalnyı fýtbol” Tolyǵyraq ...degenimiz oıynshylar bir pozısıada ǵana emes, kez kelgen pozısıada oınaıtyn taktıkalyq júıe eken. Osy jerde totalnyı degendi birtutas dep aýdaryp, osy termındi “birtutas fýtbol” dep atasa dep oılap edim.
“Birtutas - syn esim. Bólinbeıtin, birimen-biri baılanysty, bir bútinge aınalǵan”.
(Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. On bes tomdyq. 4-tom. / Qurast.: N.Áshimbaeva, Q.Rysbergenova, J.Mankeeva jáne t.b. – Almaty, 2011. 752 b.)
Sol sekildi, “totalnyı teatr” degen termındi de “tutastyqty teatr” degennen góri, “birtutas teatr” dep ataǵan jón sekildi. Onda spektákl tek mátin men akter oıynyna ǵana emes, mýzyka, jaryq, dekorasıa, beıne, bı, dybys sıaqty barlyq óner elementteriniń birigýine negizdeledi. Iaǵnı kórermenge áser etý úshin teatrdyń barlyq kórkem quraldary birtutas júıe retinde qoldanylady.
Sondaı-aq, halyqaralyq termınderdi qazaq tiline aýdarý árdaıym tıimdi bola bermeıdi. Keıbir uǵymdar álemdik ǵylymı jáne mádenı keńistikte qalyptasqan ataýymen keńinen tanylyp, sol nusqada qoldanylǵanda maǵynasy dál ári túsinikti saqtalady.
Bul kóp jaǵdaıda, medısına termınderine qatysty. “Rakty” obyr dep aýdaryp júr. Sózdikterde de obyr sóziniń bir maǵynasy retinde osy aýrýdyń túrin kórsetip júr.
“OBYR — (1) zat. Kanser, rak (aýrý). syn. (2) Jebir → Keý. aýysp.”
(Qaıyrjan K., Sóz - sandyq: Qazaqtyń kóne sózderi. - Almaty: «Óner» baspasy, 2013. - 480 bet.)
“Obyr - zat. med. Qaterli isik aýrýy; rak”.
(B. Qalıev. Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi. Almaty, 2014. - 728 b.)
Al “Qazaq ádebı tiliniń sózdiginde” onyń aýrý túrin bildiretin maǵynasyn kórsetpegen.
“s y n. 1. Kózi toımaıtyn ashqaraq, qomaǵaı, jebir.
2. m ı f. Tiri adam beınesinde kórinetin, adamdardyń as- aýqatyn iship ketetin arýaq; túrli keıiptegi qorqynyshty qubyjyq.
3. Toıymsyz, alpaýyt”.
(Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. On bes tomdyq. 11-tom. /Qurast.: J.Mankeeva, S.Bızaqov, Á.Júnisbek jáne t.b. - Almaty, 2011. - 752 b.)
Bul termındi obyr demeı, halyqaralyq ataýy “kanser” túrinde qalǵany durys dep oılaımyn.
Qazir tehnologıa men jasandy ıntellekt zamany. Ásirese, jasandy ıntellekt áleýmettik jelilerde belsendi qoldanylyp júr. Sol sebepti, osy salalarǵa baılanysty kóptegen jańa sózder qoldanysqa enýde. Sonyń biri “prompt” sózi. Meniń suraǵym, bul sózdiń qazaqsha aýdarmasy bar ma? Ony qazaqshalaǵan durys pa álde “prompt” bop qalý kerek pe? Negizinen, bul jasandy ıntellektke belgili bir tapsyrmany oryndaýǵa beriletin nusqaý bolǵannan keıin nusqaý mátin dep ataǵan qalaı bolar edi?
Osyndaı jańa termınderdi júıeleý, olardyń qazaq tiliniń tabıǵatyna saı balamalaryn usyný – mańyzdy mindetterdiń biri. Jumystaryńyzǵa sáttilik!
Sálemetsiz be, qaterli isik -Opýhol zlokachestvennaıa, al rak- obyr
M. A.-T. Ahmetovtiń Medısına termınderiniń sózdigi boıynsha rak – obyr.